Григорийн тооллын 2026 оны 320 дахь өдөр. Он дуусахад 45 өдөр үлдэж байна.
Онцлох үйл явдлууд
- 1532 он – Испаничууд Инкийн эзэн хаан Атауальпаг олзлов: Испанийн байлдан дагуулагч Франсиско Писаррогийн цэргүүд өнөөгийн Перу улсын Кахамарка хотод Инкийн эзэнт гүрний эзэн хаан Атауальпаг баривчилжээ. Энэхүү үйл явдал нь Өмнөд Америк дахь Инкийн эзэнт гүрний хүч сулран доройтож, Испанийн колоничлол тогтох үйл явцад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн байна.
- 1776 он – Нидерландын колони АНУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны ёслолын дохио өгчээ: Карибын тэнгис дэх Нидерландын эзэмшил Синт-Эстатиус аралд байрлаж байсан цэргийн анги Америкийн хөлөг онгоцны мэндчилгээний буудлагад хариу болгон их буугаар ёслолын буудлага хийжээ. Энэ үйл явдал нь Америкийн тусгаар тогтнолыг гадаадын эрх баригчдын зүгээс хүлээн зөвшөөрсөн анхны бэлгэдлийн үйлдэлд тооцогддог.
- 1849 он – Фёдор Достоевскийг цаазаар авах ялд шийтгэв: Оросын нэрт зохиолч Фёдор Достоевскийг төрийн эсрэг үзэл санаа түгээсэн хэргээр цаазаар авах ял оноожээ. Гэвч цаазын ялыг гүйцэтгэхийн өмнөхөн эзэн хааны өршөөлөөр ялыг нь хүнд хөдөлмөрийн ял болгон өөрчилсөн байна. Энэхүү аймшигт туршлага нь түүний амьдрал, уран бүтээлд гүнзгий ул мөр үлдээжээ.
- 1907 он – Оклахома АНУ-ын 46 дахь муж болов: АНУ-ын Оклахома нутаг дэвсгэр албан ёсоор холбооны 46 дахь муж болжээ. Энэ үйл явдал нь Америкийн баруун нутгийн газар нутгийн хөгжил, суурьшил, улс төрийн зохион байгуулалтын түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.
- 1940 он – Варшавын еврейчүүдийн геттог бүрэн хаав: Нацист Германы эзлэн түрэмгийллийн үед Польшийн нийслэл Варшав хотын еврей иргэдийг тусгай хашаалсан бүсэд хорьж, 1940 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд гадаад ертөнцөөс бүрэн тусгаарлажээ. Хожим нь энэ газар Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Холокостын хамгийн эмгэнэлт бэлгэдлүүдийн нэг болсон байна.
- 1945 он – ЮНЕСКО байгуулагдав: Нэгдсэн Үндэстний Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага буюу ЮНЕСКО-г Лондонд болсон бага хурлаар байгуулах тухай Үндсэн дүрэмд гарын үсэг зуржээ. Тус байгууллага боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын хамтын ажиллагаагаар дамжуулан дэлхийн энх тайван, харилцан ойлголцлыг бэхжүүлэх зорилготой.
- 1965 он – Зөвлөлт Холбоот Улс “Венера-3” сансрын аппаратыг хөөргөв: ЗХУ Сугар гарагийг судлах зорилгоор “Венера-3” автомат станцыг сансарт хөөргөжээ. Тус аппарат 1966 онд Сугар гарагийн гадаргад хүрсэн бөгөөд хүн төрөлхтний бүтээсэн төхөөрөмж өөр нэг гарагийн гадаргад хүрсэн анхны тохиолдол болсон байна. Гэвч мэдээлэл дамжуулах төхөөрөмж нь ажиллаагүй аж.
- 1973 он – “Skylab 4” сансрын нислэг эхлэв: НАСА АНУ-ын сансрын станц “Skylab”-д ажиллах гурав дахь багийг гурван сансрын нисэгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хөөргөжээ. Уг баг сансарт 84 хоног ажиллаж, хүний бие махбодын сансрын орчин дахь өөрчлөлт, шинжлэх ухааны олон туршилт хийсэн байна.
- 1988 он – Эстони ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эрхийнхээ төлөөх чухал тунхаглалыг гаргав: Эстонийн Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөл тусгаар тогтнолын тунхаглал гаргаж, Бүгд Найрамдах Эстони Улсын хууль тогтоомж ЗХУ-ын хууль тогтоомжоос дээгүүр үйлчлэх зарчмыг тунхаглажээ. Энэ нь Эстонийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний чухал үе шат болсон байна.
- 2001 он – “Харри Поттер ба Философийн чулуу” кино нээлтээ хийв: Ж.К. Роулингийн алдарт зохиолоос сэдэвлэсэн “Harry Potter and the Philosopher's Stone” уран сайхны кино Их Британи, АНУ-ын кино зах зээлд нээлтээ хийж, дэлхийн үзэгчдийн хүртээл болжээ. Даниел Рэдклиффийн тоглосон Харри Поттерын дүр дэлхийн кино урлагийн хамгийн танил дүрүүдийн нэг болж, цаашдын цуврал киноны эхлэлийг тавьсан аж.
Мэндэлсэн алдартнууд
- 1717 он – Жан ле Рон д’Аламбер: Францын нэрт математикч, физикч, философич, гүн ухаантан. Механик, математикийн шинжлэх ухаанд томоохон хувь нэмэр оруулж, Дидротой хамтран тухайн үеийн алдарт “Нэвтэрхий толь”-ийг бүтээхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн юм. (1783 онд нас барсан.)
- 1829 он – Антон Рубинштейн: Оросын нэрт төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч, удирдаач. Санкт-Петербургийн хөгжмийн консерваторийг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд Оросын сонгодог хөгжмийн боловсролын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. (1894 онд нас барсан.)
- 1873 он – Уильям Кристофер Хэнди: Америкийн блюз хөгжмийн зохиолч, хөгжимчин. “St. Louis Blues”, “Beale Street Blues” зэрэг бүтээлээрээ алдаршсан бөгөөд блюз хөгжмийг Америкийн төдийгүй дэлхийн хөгжмийн урлагийн томоохон төрөл болгон хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнийг “Блюз хөгжмийн эцэг” хэмээн нэрлэдэг. (1958 онд нас барсан.)
- 1895 он – Пауль Хиндемит: Германы нэрт хөгжмийн зохиолч, хийлч, удирдаач, хөгжмийн онолч. XX зууны сонгодог хөгжмийн шинэчлэгчдийн нэг бөгөөд “Mathis der Maler” симфони зэрэг бүтээлээрээ алдартай. (1963 онд нас барсан.)
- 1907 он – Бёржесс Мередит: Америкийн нэрт жүжигчин, найруулагч. “Rocky” киноны дасгалжуулагч Микки Голдмиллийн дүрээр дэлхийд танигдсан бөгөөд “The Twilight Zone” зэрэг олон кино, телевизийн бүтээлд тогложээ. (1997 онд нас барсан.)
- 1922 он – Жозе Сарамаго: Португалын нэрт зохиолч, Нобелийн утга зохиолын шагналт. “Blindness” буюу “Сохор байдал”, “The Gospel According to Jesus Christ” зэрэг зохиолоороо дэлхийд алдаршсан. Тэрээр 1998 онд Нобелийн утга зохиолын шагнал хүртсэн юм. (2010 онд нас барсан.)
- 1930 он – Чинуа Ачебе: Нигерийн нэрт зохиолч, яруу найрагч, шүүмжлэгч. “Things Fall Apart” буюу “Бүх зүйл нурсан нь” романаараа Африкийн орчин үеийн уран зохиолыг дэлхий дахинд таниулсан бөгөөд колоничлолын үеийн Африкийн нийгмийн амьдралыг бодитоор дүрсэлсэн бүтээлээрээ алдартай. (2013 онд нас барсан.)
- 1952 он – Шигэрү Миямото: Японы алдарт видео тоглоом зохион бүтээгч, Nintendo компанийн домогт бүтээлч. “Super Mario”, “The Legend of Zelda”, “Donkey Kong” зэрэг дэлхийд алдартай тоглоомын дүр, ертөнцийг бүтээсэн бөгөөд орчин үеийн видео тоглоомын салбарын хамгийн нөлөө бүхий уран бүтээлчдийн нэг юм.
- 1955 он – Гильермо Лассо: Эквадорын улс төрч, бизнесмен. 2021–2023 онд Эквадор улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байжээ.
- 1964 он – Диана Кралл: Канадын нэрт жазз төгөлдөр хуурч, дуучин. “The Look of Love”, “When I Look in Your Eyes” зэрэг цомог, бүтээлээрээ олон улсын хэмжээнд алдаршсан бөгөөд Грэммийн шагнал хүртсэн уран бүтээлч юм.
- 1977 он – Мэгги Жилленхол: Америкийн жүжигчин, кино найруулагч, зохиолч. “Secretary”, “The Dark Knight”, “Crazy Heart” зэрэг кинонд бүтээсэн дүрээрээ алдаршсан бөгөөд “The Lost Daughter” киногоороо найруулагчийн хувьд өндөр үнэлгээ авчээ.
- 1985 он – Санна Марин: Финландын улс төрч. 2019–2023 онд Финландын Ерөнхий сайдаар ажиллаж, тус улсын түүхэн дэх хамгийн залуу Ерөнхий сайд болсон юм.
Нас барсан алдартнууд
- 1272 он – III Хенри: Английн хаан. 1216–1272 онд хаан ширээнд сууж, Английн төрийн байгуулал, парламентын хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлсэн юм. Түүнийг нас барсны дараа хүү Эдвард нь II Эдвард бус, I Эдвард нэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.
- 1885 он – Луи Риэль: Канадын улс төрийн зүтгэлтэн, Метис үндэстний эрх ашгийг хамгаалагч. Канадын баруун нутгийн уугуул иргэдийн газар нутаг, улс төрийн эрхийн төлөө тэмцэж, Ред-Риверийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг удирдсан. Түүнийг эх орноосоо урвасан хэргээр цаазаар авсан бөгөөд өнөөдөр Канадын түүхэнд үндэсний эрх чөлөөний тэмцэгч хэмээн үнэлдэг. (41 насандаа нас барсан.)
- 1960 он – Кларк Гейбл: Америкийн нэрт кино жүжигчин, Холливудын сонгодог үеийн оддын нэг. “Gone with the Wind” киноны Ретт Батлерын дүрээр дэлхийд алдаршсан бөгөөд “It Happened One Night” киногоороо Оскарын шилдэг эрэгтэй жүжигчний шагнал хүртсэн юм. (59 насандаа нас барсан.)
- 1961 он – Сэм Рейберн: Америкийн улс төрч, АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын даргаар олон жил ажилласан төрийн зүтгэлтэн. Америкийн хууль тогтоох байгууллагын түүхэнд хамгийн удаан хугацаанд танхимын даргын алба хашсан хүмүүсийн нэг байв. (79 насандаа нас барсан.)
- 2000 он – DJ Screw: Америкийн хип-хоп хөгжмийн DJ, продюсер. Хөгжмийн хэмнэлийг удаашруулан найруулах “Chopped and Screwed” хэмээх өвөрмөц арга барилыг хөгжүүлж, Хьюстоны хип-хоп хөгжмийн урсгалд томоохон нөлөө үзүүлжээ. (29 насандаа нас барсан.)
- 2006 он – Милтон Фридман: Америкийн нэрт эдийн засагч, Чикагогийн эдийн засгийн сургуулийн гол төлөөлөгчдийн нэг. Мөнгөний нийлүүлэлт, инфляц, чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн талаар судалгаа хийж, эдийн засгийн онолд томоохон хувь нэмэр оруулсан. 1976 онд Эдийн засгийн салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн юм. (94 насандаа нас барсан.)
- 2018 он – Уильям Голдман: Америкийн нэрт зохиолч, кино зохиолч. “Butch Cassidy and the Sundance Kid”, “All the President's Men”, “The Princess Bride” зэрэг киноны зохиолыг бичсэн бөгөөд хоёр удаа Оскарын шагнал хүртжээ. (87 насандаа нас барсан.)
Тэмдэглэлт өдрүүд
- Олон улсын хүлцэл, хүндэтгэлийн өдөр (International Day for Tolerance): Жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 16-нд тэмдэглэдэг НҮБ-ын олон улсын өдөр юм. 1995 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд ЮНЕСКО-гийн гишүүн орнууд Хүлцэн тэвчих зарчмын тухай тунхаглалыг баталжээ. Үүний дараа 1996 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 51/95 дугаар тогтоолоор энэ өдрийг албан ёсоор зарласан байна. Энэхүү өдөр нь үндэстэн, угсаатан, шашин шүтлэг, хэл соёл, үзэл бодлын ялгаатай байдлыг хүндэтгэх, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх, ялгаварлан гадуурхалт, үзэн ядалт, хүчирхийллийг бууруулахын ач холбогдлыг дэлхий нийтэд уриалан таниулдаг.
- Олон улсын Газар дундын тэнгисийн хоолны дэглэмийн өдөр (International Day of the Mediterranean Diet): НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2025 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 80/174 дүгээр тогтоолоор жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 16-ны өдрийг энэхүү олон улсын өдөр болгон зарласан. Газар дундын тэнгисийн уламжлалт хооллолт нь жимс, хүнсний ногоо, бүхэл үр тариа, буурцагт ургамал, самар, оливын тосыг түлхүү хэрэглэж, махны хэрэглээг зохистой хэмжээнд байлгах онцлогтой. Мөн энэ нь зөвхөн хоол хүнсний сонголт бус, гэр бүлээрээ хамт хооллох, уламжлалт мэдлэг, соёл, байгаль орчноо хамгаалах үнэт зүйлсийг агуулдаг. ЮНЕСКО 2010 онд энэхүү хоолны дэглэмийг Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн жагсаалтад бүртгэсэн юм.
- Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглалын өдөр (Day of Declaration of Sovereignty): Эстони улс 1988 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд тусгаар тогтнолын эрхээ бэхжүүлэхэд чиглэсэн тунхаглал гаргасныг дурсдаг өдөр юм. Энэ үйл явдал нь ЗХУ задран унахаас өмнөх Балтын орнуудын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний чухал үе шат болсон байна.
Эх сурвалж: UNESCO, WIKIPEDIA, HISTORY, TIMEANDDATE, CALENDARZ, AP, WHO