Григорийн тооллын жилийн 313 дахь өдөр. Он дуусахад 52 өдөр үлдэж байна.
Онцлох үйл явдлууд
- 1799 он – Наполеон Бонапарт төрийн эргэлт хийв: Францын хувьсгалын дараах улс төрийн тогтворгүй байдлыг ашиглан генерал Наполеон Бонапарт Парист төрийн эргэлт зохион байгуулжээ. Түүхэнд “18 Брюмерийн төрийн эргэлт” хэмээн нэрлэгдсэн уг үйл явдлаар Францын Директори засаглал нуран унаж, Консулын засаглал тогтсон байна. Ингэснээр Наполеон Францын улс төрийн эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлэх эхлэл тавигджээ.
- 1848 он – Германы хувьсгалч Роберт Блюм цаазлагдав: 1848 оны Европын хувьсгалын үеийн Германы ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч, парламентын гишүүн Роберт Блюм Австрийн эрх баригчдын тушаалаар Вена хотод буудан цаазалжээ. Түүний үхэл тухайн үеийн ардчилал, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд хүчтэй цохилт болсон аж.
- 1918 он – Германд Бүгд найрамдах улс тунхаглав: Дэлхийн нэгдүгээр дайн дуусахын өмнөх улс төрийн хямралын үеэр Германы социал-демократ улс төрч Филипп Шайдеман Берлин хотын Рейхстагийн ордны цонхоор Германы Бүгд найрамдах улсыг тунхаглажээ. Үүний өмнөхөн эзэн хаан II Вильгельм хаан ширээнээсээ татгалзсан бөгөөд Германд олон зуун жил үргэлжилсэн хаант засаглалын үе төгсөх үндэс тавигдсан байна.
- 1923 он – Гитлерийн “Шар айрагны танхимын бослого” бүтэлгүйтэв: Адольф Гитлер, Эрих Людендорф нарын удирдсан нацистууд Мюнхен хотод төрийн эрхийг хүчээр авах оролдлого хийжээ. Арваннэгдүгээр сарын 8-9-нд болсон уг бослогыг цагдаа, цэргийн хүчээр дарсан байна. Гитлер баривчлагдаж, дараа нь шүүхээс таван жилийн хорих ял авсан ч ердөө есөн сарын дараа суллагджээ.
- 1938 он – Германд “Хагарсан шилний шөнө” болов: Нацист Германы удирдлагын зохион байгуулалт, өдөөн хатгалгаар арваннэгдүгээр сарын 9-нөөс 10-нд шилжих шөнө еврейчүүдийн эсрэг өргөн хүрээний хүчирхийлэл өрнөжээ. Олон зуун синагог шатааж, еврейчүүдийн дэлгүүр, орон сууцыг сүйтгэн, олон мянган хүнийг баривчилсан байна. АНУ-ын Холокостын дурсгалын музейн мэдээллээр 1,400 гаруй синагог галдан шатаагдаж, ойролцоогоор 26 мянган еврей эрэгтэйг хорих лагерьт илгээжээ. Энэ үйл явдал Холокостын аймшигт хавчлага, хядлагын өмнөх томоохон үе шат болсон байна.
- 1965 он – АНУ, Канадын зүүн хойд бүс нутагт их хэмжээний цахилгаан тасрав: АНУ-ын Нью-Йорк болон зэргэлдээх мужууд, Канадын зарим нутагт томоохон цахилгаан тасалдал болжээ. “Great Northeast Blackout” хэмээн нэрлэгдсэн уг ослоор ойролцоогоор 30 сая хүн цахилгаангүй болж, хотууд харанхуйд автсан байна. Зарим бүс нутагт цахилгаан хангамжийг сэргээхэд 13 цаг хүртэл хугацаа зарцуулжээ.
- 1967 он – “Rolling Stone” сэтгүүлийн анхны дугаар хэвлэгдэв: АНУ-ын Калифорни мужийн Сан-Франциско хотод хөгжим, соёл, нийгмийн асуудлыг хөндсөн “Rolling Stone” сэтгүүлийн анхны дугаар уншигчдын хүртээл болжээ. Жанн Веннер, Ральф Глисон нарын санаачилгаар байгуулагдсан тус сэтгүүл хожим дэлхийн алдартай хөгжмийн болон поп соёлын хэвлэлүүдийн нэг болсон аж.
- 1967 он – НАСА “Аполло-4” сансрын хөлгийг хөөргөв: АНУ-ын сансар судлалын агентлаг НАСА “Аполло-4” нэртэй хүнгүй туршилтын сансрын хөлгийг Флорида дахь Кеннедийн сансрын төвөөс хөөргөжээ. Энэ нь “Аполло” хөтөлбөрийн анхны бүрэн хэмжээний нислэггүй туршилт байсан бөгөөд Сар руу хүн илгээх ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой болсон байна.
- 1989 он – Берлиний хана нээгдэв: Хүйтэн дайны үеийн Европын хуваагдлын бэлгэ тэмдэг болсон Берлиний хана 28 жилийн дараа нээгдэж, Зүүн Германы иргэд Баруун Берлин рүү чөлөөтэй нэвтрэх боломжтой болжээ. Зүүн Германы эрх баригчдын аяллын шинэ журмын талаарх мэдэгдлийн дараа олон мянган хүн хилийн боомтуудад цугларч, улмаар хил нээгдсэн байна. Энэ үйл явдал Герман улс дахин нэгдэх, Хүйтэн дайн төгсөх үйл явцыг түргэтгэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ.
- 2000 он – Энэтхэгийн Уттаракханд муж байгуулагдав: Энэтхэгийн хойд хэсэгт орших Уттаракханд муж Уттар-Прадеш мужаас тусгаарлан байгуулагдаж, тус улсын 27 дахь муж болжээ. Анх Уттаранчал хэмээн нэрлэгдэж байсан бөгөөд 2007 онд одоогийн нэрээ авсан байна.
- 2004 он – “Mozilla Firefox 1.0” хувилбар албан ёсоор гарлаа: “Mozilla” төслийн хөгжүүлсэн нээлттэй эхийн интернэт хөтөч Firefox-ийн анхны тогтвортой 1.0 хувилбар олон нийтэд хүрчээ. Энэ нь интернэт хөтчийн зах зээлд өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлж, нээлттэй эхийн программ хангамжийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан байна.
- 2005 он – Европын сансрын агентлаг “Venus Express” хөлгийг хөөргөв: Европын сансрын агентлаг Сугар гарагийн агаар мандал, уур амьсгал, гадаргын онцлогийг судлах зорилготой “Venus Express” автомат сансрын хөлгийг Казахстаны Байконурын сансрын буудлаас хөөргөжээ. Уг аппарат 2006 онд Сугар гарагийн тойрог замд орж, гарагийн судалгаанд үнэтэй мэдээлэл цуглуулсан байна.
- 2020 он – Армени, Азербайжан, ОХУ гал зогсоох гурван талт мэдэгдэлд гарын үсэг зурав: Уулын Карабахын бүс нутагт үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөнийг зогсоохоор Армени, Азербайжан, ОХУ-ын удирдагчид хамтарсан мэдэгдэлд гарын үсэг зуржээ. Уг тохиролцоогоор гал зогсоож, Оросын энхийг сахиулах хүчин бүс нутагт байрлах нөхцөл бүрдсэн байна.
Мэндэлсэн алдартнууд
- 1731 он – Бенжамин Баннекер: Америкийн математикч, одон орон судлаач, зохион бүтээгч. Одон орны тооцоолол хийж, альманах буюу хуанлийн шинжтэй эмхэтгэлүүд хэвлүүлсэн гэдгээрээ алдартай. АНУ-ын шинжлэх ухааны эхэн үеийн түүхэнд нэрээ үлдээсэн Африк гаралтай Америкийн эрдэмтдийн нэг юм. (1806 онд нас барсан.)
- 1818 он – Иван Тургенев: Оросын нэрт зохиолч, жүжгийн зохиолч. “Эцэг хөвгүүд”, “Анчны тэмдэглэл”, “Рудин” зэрэг бүтээлээрээ дэлхийн утга зохиолд томоохон хувь нэмэр оруулсан. (1883 онд нас барсан.)
- 1841 он – VII Эдуард: Их Британийн хаан. Виктория хатан хааны хүү бөгөөд 1901-1910 онд Их Британийн хаан ширээнд суусан. Түүний хаанчлалын үеийг Эдуардын эрин хэмээн нэрлэдэг. (1910 онд нас барсан.)
- 1877 он – Мухаммад Икбал: Энэтхэгийн хойгийн нэрт яруу найрагч, гүн ухаантан, улс төрийн сэтгэгч. Урду, перс хэлээр бүтээл туурвиж, Өмнөд Азийн лалын шашинтнуудын оюун санаа, үндэсний ухамсарт ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. (1938 онд нас барсан.)
- 1914 он – Хеди Ламарр: Австри-Америкийн жүжигчин, зохион бүтээгч. Холливудын алтан үеийн алдарт жүжигчдийн нэг байсан бөгөөд хөгжмийн зохиолч Жорж Антейлтэй хамт радио холбоонд ашиглах давтамж үсрэлттэй дохиоллын технологийн патент боловсруулсан. Түүний бүтээл хожмын утасгүй холбооны технологийн хөгжилтэй холбогддог. (2000 онд нас барсан.)
- 1922 он – Дороти Дандриж: Америкийн жүжигчин, дуучин. “Carmen Jones” киноны дүрээрээ 1955 онд “Оскар”-ын шилдэг эмэгтэй жүжигчний төрөлд нэр дэвшсэн анхны Африк гаралтай Америк эмэгтэй болсон юм. (1965 онд нас барсан.)
- 1934 он – Карл Саган: Америкийн нэрт одон орон судлаач, астрофизикч, зохиолч. “Cosmos” телевизийн цуврал нэвтрүүлэг болон ижил нэртэй номоороо шинжлэх ухааныг олон нийтэд ойлгомжтой, сонирхолтой хүргэснээрээ дэлхийд алдаршсан. (1996 онд нас барсан.)
- 1951 он – Лу Ферриньо: Америкийн жүжигчин, бодибилдингийн тамирчин. “The Incredible Hulk” телевизийн цувралд Халкын дүрийг бүтээснээрээ олонд танигдсан. Бодибилдингийн спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилттай оролцож байв.
- 1965 он – Райан Мёрфи: Америкийн телевиз, кино зохиолч, найруулагч, продюсер. “Glee”, “American Horror Story”, “Nip/Tuck” зэрэг алдартай телевизийн бүтээлүүдийг санаачлан бүтээсэн.
- 1970 он – Крис Жерико: Канад гаралтай Америкийн мэргэжлийн бөх, хөгжимчин, жүжигчин. WWE болон бусад мэргэжлийн бөхийн холбоодод амжилттай барилдаж, рок хөгжмийн “Fozzy” хамтлагийн гоцлол дуучнаар ажилладаг.
- 1974 он – Алессандро Дел Пьеро: Италийн алдарт хөлбөмбөгчин. “Ювентус” клуб болон Италийн шигшээ багт довтлогчоор тоглож, 2006 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн багийн бүрэлдэхүүнд багтаж байв.
Нас барсан алдартнууд
- 1848 он – Роберт Блюм: Германы улс төрч, хувьсгалч, ардчиллын төлөө тэмцэгч. 1848 оны Германы хувьсгалын үеэр ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжиж, Австрийн эсрэг тэмцэлд оролцсоныхоо төлөө цаазлуулсан. (54 насандаа нас барсан.)
- 1918 он – Гийом Аполлинер: Францын нэрт яруу найрагч, зохиолч, урлагийн шүүмжлэгч. Орчин үеийн яруу найргийн хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлж, сюрреализмын урсгалын төлөвшилд хувь нэмэр оруулсан. “Алкоголь”, “Каллиграмм” зэрэг бүтээлээрээ алдартай. (38 насандаа нас барсан.)
- 1937 он – Рамсей Макдональд: Их Британийн улс төрч, тус улсын Хөдөлмөрийн намын анхны Ерөнхий сайд. 1924 болон 1929-1935 онд Ерөнхий сайдаар ажиллаж байжээ. (71 насандаа нас барсан.)
- 1940 он – Невилл Чемберлен: Их Британийн улс төрч, Ерөнхий сайд. 1937-1940 онд төрийн тэргүүнээр ажиллаж, Дэлхийн хоёрдугаар дайны өмнөх Европын улс төрийн үйл явцад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Германы нацист дэглэмтэй байгуулсан Мюнхений хэлэлцээртэй нэр нь холбогддог. (71 насандаа нас барсан.)
- 1953 он – Ибн Сауд: Саудын Арабын хаант улсын үндэслэгч, анхны хаан Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд. 1932 онд Саудын Арабын нэгдсэн улсыг байгуулж, 1953 он хүртэл хаан ширээнд суусан. (77 насандаа нас барсан.)
- 1953 он – Дилан Томас: Уэльсийн нэрт яруу найрагч, зохиолч. “Do Not Go Gentle into That Good Night”, “Under Milk Wood” зэрэг бүтээлээрээ дэлхийд танигдсан. Түүний яруу найраг нь уран дүрслэл, хүчтэй хэмнэл, өвөрмөц хэл найруулгаараа онцлог юм. (39 насандаа нас барсан.)
- 1970 он – Шарль де Голль: Францын төрийн зүтгэлтэн, генерал. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Францын чөлөөт хүчний удирдагч байсан бөгөөд 1959-1969 онд Францын Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Орчин үеийн Францын улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. (79 насандаа нас барсан.)
- 2004 он – Стиг Ларссон: Шведийн сэтгүүлч, зохиолч. “Millennium” цувралын “Луу шивээст охин” (“The Girl with the Dragon Tattoo”) романаараа дэлхийд алдаршсан. Түүний бүтээлүүд олон хэлээр орчуулагдаж, кино болгон бүтээгдсэн юм. (50 насандаа нас барсан.)
- 2005 он – К. Р. Нараянан: Энэтхэгийн улс төрч, дипломатч. 1997-2002 онд Энэтхэгийн 10 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, тус улсын төрийн тэргүүн болсон анхны Далит гаралтай хүн гэдгээрээ түүхэнд үлджээ. (85 насандаа нас барсан.)
Тэмдэглэлт өдрүүд
- Камбожийн тусгаар тогтнолын өдөр (Cambodia Independence Day): Жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 9-нд тэмдэглэдэг үндэсний баяр юм. 1953 оны энэ өдөр Камбож улс Францын колоничлолоос тусгаар тогтнолоо олж авсан түүхтэй. Баярын үеэр нийслэл Пномпень хотын Тусгаар тогтнолын хөшөөнд төрийн ёслол зохион байгуулж, эх оронч үзэл, үндэсний эв нэгдлээ илэрхийлдэг.
- Германы түүхэн дэх хувь заяаны өдөр (Schicksalstag): Арваннэгдүгээр сарын 9-нийг Германы түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг өдөр хэмээн нэрлэдэг. 1848 онд ардчиллын төлөө тэмцэгч Роберт Блюм цаазлагдсан, 1918 онд Бүгд найрамдах улс тунхаглагдсан, 1923 онд Гитлерийн төрийн эргэлт бүтэлгүйтсэн, 1938 онд “Хагарсан шилний шөнө” болсон, 1989 онд Берлиний хана нээгдсэн зэрэг түүхэн үйл явдлууд энэ өдөр тохиосон юм.
- Шинжлэх ухаан, энх тайвны төлөөх олон улсын долоо хоног (International Week of Science and Peace): НҮБ-ын санаачилгаар жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 9-нөөс 15-ны өдрүүдэд тэмдэглэдэг. Шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг энх тайван, олон улсын хамтын ажиллагаа, хүн төрөлхтний сайн сайхны төлөө ашиглахын ач холбогдлыг сурталчлах зорилготой.
Эх сурвалж: WIKIPEDIA, HISTORY, TIMEANDDATE, CALENDARZ, AP, INDIA TIMES