Григорийн тооллын жилийн 316 дахь өдөр. Он дуусахад 49 өдөр үлдэж байна.

Онцлох үйл явдлууд

• 764 он – Төвөдийн цэргүүд Тан улсын нийслэл Чанань хотыг эзлэв: Төвөдийн цэргүүд Хятадын Тан улсын нийслэл Чанань хотод довтлон орж, хотыг 15 хоногийн турш хяналтдаа байлгажээ. Энэ үйл явдал тухайн үеийн Зүүн Азийн улс төр, цэргийн хүчний харилцаанд томоохон өөрчлөлт авчирсан байна.
• 1912 он – Роберт Скоттын Антарктидын экспедицийн гишүүдийн цогцсыг олжээ: Өмнөд туйлд хүрсэн анхны экспедицийн удирдагчдын нэг Роберт Фалкон Скотт болон түүний хоёр хамтрагчийн цогцсыг эрлийн баг Антарктидын Росс мөсөн тавцангаас олжээ. Тэд 1912 оны гуравдугаар сард буцах замдаа хүйтэн, өлсгөлөн, хүнд нөхцөлийн улмаас амиа алдсан байна. Тэдний тэмдэглэл, өдрийн тэмдэглэл нь туйл судлалын түүхэнд үнэт баримт болон үлджээ.
• 1918 он – Австри улс бүгд найрамдах улс болов: Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Австри-Унгарын эзэнт гүрэн задран унасны дараа Австрийн Үндэсний ассамблей Бүгд Найрамдах Австри Улсыг тунхаглажээ. Ингэснээр олон зуун жилийн Хабсбургийн хаант засаглалын ноёрхол Австрийн нутаг дэвсгэрт эцэс болсон байна.
• 1927 он – Лев Троцкий ЗХУ-ын Коммунист намаас хөөгдөв: Зөвлөлтийн улс төрийн тэмцлийн үеэр Иосиф Сталины гол өрсөлдөгчдийн нэг Лев Троцкийг Коммунист намаас хөөжээ. Энэхүү шийдвэр нь Сталины эрх мэдлийг улам бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсын улс төрийн цаашдын чиг хандлагад томоохон нөлөө үзүүлсэн аж.
• 1936 он – Сан-Франциско–Оклендын Бэй гүүр ашиглалтад оров: АНУ-ын Калифорни мужид Сан-Франциско хотыг Окленд хоттой холбосон алдарт Бэй гүүрийг албан ёсоор нээжээ. Тухайн үедээ дэлхийн хамгийн том гүүрэн байгууламжуудын нэгт тооцогдож байсан уг гүүр нь Сан-Францискогийн булан орчмын тээвэр, худалдаа, эдийн засгийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.
• 1948 он – Японы дайны үеийн удирдагч Хидэки Тожод цаазаар авах ял оноов: Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах Токиогийн олон улсын цэргийн шүүх Японы Ерөнхий сайд асан, генерал Хидэки Тожо болон бусад дайны үеийн удирдагчдад цаазаар авах ял оноожээ. Тожо нь 1941-1944 онд Японы Ерөнхий сайдаар ажиллаж, Номхон далайн дайны үеийн цэргийн бодлогод гол үүрэг гүйцэтгэсэн байна.
• 1954 он – АНУ-ын Эллис арал цагаачлалын төвийн үйл ажиллагаагаа зогсоов: Нью-Йоркийн боомт дахь Эллис аралд байрлах цагаачлалын шалган нэвтрүүлэх төвийг хаажээ. 1892 оноос хойш тус төвөөр дамжин 12 сая гаруй цагаач АНУ-д нэвтэрсэн бөгөөд Европ болон дэлхийн бусад орноос ирсэн хүмүүсийн хувьд Америкт шинэ амьдрал эхлүүлэх гол гарц болж байсан аж.
• 1970 он – Бхола хар салхи Бангладешийн нутагт асар их гамшиг учруулав: Тухайн үеийн Зүүн Пакистаны нутаг дэвсгэрийг хүчтэй халуун орны хар салхи дайран өнгөрчээ. Далайн усны түрлэг, үерийн улмаас ойролцоогоор 300-500 мянган хүн амь үрэгдсэн гэж тооцдог. Энэ нь хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн олон хүний аминд хүрсэн халуун орны хар салхины нэг бөгөөд хожим Бангладеш улс тусгаар тогтнох үйл явцад улс төр, нийгмийн томоохон нөлөө үзүүлсэн байна.
• 1981 он – АНУ-ын “Columbia” сансрын хөлөг хоёр дахь удаагаа хөөрөв: НАСА-гийн “Space Shuttle” хөтөлбөрийн STS-2 нислэг амжилттай эхэлжээ. Энэ нь нэг хүнтэй сансрын хөлгийг дахин ашиглан сансарт хөөргөсөн анхны тохиолдол болсон юм. Сансрын нисгэгч Жо Энгл, Ричард Трули нарын баг сансрын хөлгийн дахин ашиглалтын боломжийг туршсан байна.
• 1990 он – Дэлхийн сүлжээ буюу World Wide Web-ийн албан ёсны төслийг танилцуулав: Британийн эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли болон Роберт Кайо нар мэдээллийг гипертекст холбоосоор холбох “WorldWideWeb” төслийн албан ёсны саналыг боловсруулжээ. Энэхүү санаа нь өнөөгийн интернэт дэх вэб хуудас, холбоос, мэдээлэл солилцооны системийн үндэс болсон байна.
• 1991 он – Зүүн Тиморт Санта-Крузын эмгэнэлт хэрэг гарав: Индонезийн цэргийн хүчин Зүүн Тиморын тусгаар тогтнолыг дэмжсэн жагсагчдын эсрэг Дили хотын Санта-Крузын оршуулгын газарт гал нээжээ. Уг үйл явдлын улмаас олон зуун хүн амь үрэгдсэн гэж үздэг. Энэ хэрэг олон улсын анхаарлыг Зүүн Тиморын тусгаар тогтнолын тэмцэлд хандуулж, Индонезийн цэргийн бодлогыг дэлхий нийтээр шүүмжлэхэд хүргэсэн байна.
• 1995 он – Эрдутын хэлэлцээрт гарын үсэг зурав: Хорватын дайны үеэр Зүүн Славони, Баранья болон Баруун Сремийн бүс нутгийг тайван замаар Хорватын төрийн захиргаанд нэгтгэх тухай хэлэлцээр байгуулагджээ. НҮБ-ын хяналтан дор хэрэгжсэн энэхүү тохиролцоо нь тухайн бүс нутагт зэвсэгт мөргөлдөөнийг зогсоож, энхийн замаар нэгдэх үйл явцын эхлэл болсон байна.
• 1996 он – Энэтхэгийн дээгүүр хоёр онгоц агаарт мөргөлдөв: Саудын Арабын “Saudi Arabian Airlines” компанийн Боинг 747 болон Казахстаны “Kazakhstan Airlines” компанийн Ил-76 онгоц Энэтхэгийн нийслэл Шинэ Дели хотын ойролцоо агаарт мөргөлджээ. Ослын улмаас хоёр онгоцонд байсан нийт 349 хүн амь үрэгдсэн бөгөөд энэ нь нисэхийн түүхэн дэх хамгийн олон хүний аминд хүрсэн агаарын мөргөлдөөний нэг болсон байна.
• 2001 он – “American Airlines Flight 587” онгоцны осол болов: АНУ-ын Нью-Йорк хотын Жон Кеннедигийн олон улсын нисэх буудлаас хөөрсөн зорчигч тээврийн онгоц удалгүй Куинс дүүргийн Белл-Харбор орчимд осолдож, 265 хүн амь үрэгджээ. Энэ нь АНУ-ын нутаг дэвсгэрт 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний халдлагаас хойших хамгийн том нисэхийн ослын нэг болсон аж.
• 2014 он – “Philae” сансрын аппарат сүүлт одны гадаргууд газардсан байна: Европын сансрын агентлагийн “Rosetta” хөлгөөс салсан “Philae” робот аппарат 67P/Чурюмов-Герасименко сүүлт одны гадаргууд анх удаа амжилттай газарджээ. Энэ нь хүн төрөлхтөн сүүлт одны гадаргууд сансрын төхөөрөмж буулгасан анхны түүхэн үйл явдал болсон байна. Аппарат сүүлт одны бүтэц, найрлага, үүсэл хөгжлийг судлахад чухал мэдээлэл цуглуулжээ.
• 2019 он – Венец хотод сүүлийн хэдэн арван жилийн хамгийн хүчтэй үерийн нэг болов: Италийн Венец хотод далайн усны түвшин 1.87 метр хүрч, хотын ихэнх хэсэг усанд автжээ. Гэгээн Маркийн талбай болон түүхэн барилга байгууламжууд үерт өртсөн байна. Энэхүү гамшиг нь уур амьсгалын өөрчлөлт, далайн түвшний өсөлт, хотын хамгаалалтын асуудалд дэлхий нийтийн анхаарлыг дахин хандуулжээ.
• 2021 он – Бритни Спирсийн 13 орчим жилийн асран хамгаалалтын дэглэм дуусгавар болов: АНУ-ын Калифорни мужийн шүүх поп дуучин Бритни Спирсийн хувийн амьдрал болон санхүүг нь хянаж байсан асран хамгаалалтын эрх зүйн зохицуулалтыг цуцалжээ. Энэ шийдвэр нь түүний эрх чөлөө, хувийн сонголтоо өөрөө хийх эрхийн төлөөх олон жилийн тэмцлийн чухал үр дүн болсон байна.

Мэндэлсэн алдартнууд

• 1815 он – Элизабет Кейди Стэнтон: АНУ-ын эмэгтэйчүүдийн эрх, эрх тэгш байдлын төлөө тэмцэгч, нийгмийн зүтгэлтэн. 1848 онд Сенека-Фоллсын эмэгтэйчүүдийн эрхийн хурлыг зохион байгуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж, эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийн төлөө тэмцсэн түүхэн хүн юм. (1902 онд нас барсан.)
• 1840 он – Огюст Роден: Францын алдарт уран барималч, орчин үеийн уран баримлын урлагийг шинэ түвшинд хүргэсэн уран бүтээлч. “Сэтгэгч”, “Үнсэлт”, “Тамын хаалга” зэрэг бүтээлээрээ дэлхийд алдаршсан. (1917 онд нас барсан.)
• 1866 он – Сунь Ят-сен: Хятадын хувьсгалч, улс төрийн зүтгэлтэн, Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг үндэслэгчдийн нэг. Чин улсын хаант засгийг түлхэн унагах хувьсгалын хөдөлгөөнийг удирдаж, орчин үеийн Хятадын улс төрийн түүхэнд чухал байр суурь эзэлсэн. (1925 онд нас барсан.)
• 1817 он – Бахаулла: Бахайн шашныг үндэслэгч, шашин, энх тайван, хүн төрөлхтний эв нэгдлийн үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлэгч. Түүний сургаал дэлхийн олон оронд тархсан Бахайн шашны үндэс суурь болжээ. (1892 онд нас барсан.)
• 1929 он – Грейс Келли: Америкийн нэрт жүжигчин, Монакогийн гүнж. “Rear Window”, “To Catch a Thief”, “High Noon” зэрэг кинонд тоглож, Холливудын алтан үеийн алдарт жүжигчдийн нэг болсон. 1956 онд Монакогийн хунтайж III Ренье-тэй гэрлэж, гүнж болсон юм. (1982 онд нас барсан.)
• 1945 он – Нил Янг: Канадын нэрт дуучин, ая зохиогч, гитарчин. Рок хөгжмийн түүхэнд томоохон нөлөө үзүүлсэн бөгөөд “Heart of Gold”, “Old Man”, “Harvest Moon” зэрэг дуугаараа дэлхийд алдаршсан.
• 1961 он – Надя Команечи: Румыны алдарт гимнастикч. 1976 оны Монреалийн зуны олимпын наадамд гимнастикийн төрөлд төгс 10 оноо авсан анхны тамирчин болж, спортын түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн.
• 1980 он – Райан Гослинг: Канадын жүжигчин, кино продюсер. “The Notebook”, “La La Land”, “Drive”, “Barbie” зэрэг кинонд бүтээсэн дүрүүдээрээ дэлхийд танигдсан. “La La Land” киноны дүрээрээ Оскарын шагналд нэр дэвшиж байжээ.
• 1982 он – Энн Хэтэуэй: Америкийн жүжигчин. “The Princess Diaries”, “The Devil Wears Prada”, “Les Misérables”, “Interstellar” зэрэг кинонд тоглосон бөгөөд “Les Misérables” киноны дүрээрээ 2013 онд Оскарын шилдэг туслах эмэгтэй жүжигчний шагнал хүртсэн.
• 1943 он – Уоллес Шон: Америкийн жүжигчин, жүжгийн зохиолч. “The Princess Bride”, “Toy Story” зэрэг кино, хүүхэлдэйн бүтээлүүдэд дүр бүтээж, дуу оруулснаараа алдартай.
• 1968 он – Сэмми Соса: Доминиканы Бүгд Найрамдах Улсын алдарт бейсболчин. АНУ-ын Мэйжор лигийн бейсболд олон жил тоглож, хүчтэй цохилтоороо алдаршсан бөгөөд 1998 онд Марк Макгвайртай өрнүүлсэн гэрийн цохилтын өрсөлдөөнөөрөө спортын түүхэнд үлджээ.

Нас барсан алдартнууд

• 1035 он – Кнут Агуу: Англи, Дани, Норвеги зэрэг улсыг захирч байсан дундад зууны үеийн хүчирхэг хаан. Хойд Европын улс төрийн түүхэнд томоохон байр суурь эзэлдэг.
• 1865 он – Элизабет Гаскелл: Английн нэрт зохиолч. “North and South”, “Mary Barton”, “Cranford” зэрэг зохиолоороо Викторийн үеийн Английн нийгмийн амьдрал, ажилчин ангийн асуудлыг уран зохиолд тусган харуулсан. (55 насандаа нас барсан.)
• 1981 он – Уильям Холден: Америкийн нэрт кино жүжигчин. “Sunset Boulevard”, “Stalag 17”, “The Bridge on the River Kwai” зэрэг кинонд тоглож, 1954 онд “Stalag 17” киноны дүрээрээ Оскарын шилдэг эрэгтэй жүжигчний шагнал хүртсэн. (63 насандаа нас барсан.)
• 1990 он – Ив Арден: Америкийн кино, телевизийн жүжигчин, хошин урлагийн жүжигчин. “Our Miss Brooks” телевизийн цувралын дүрээрээ олонд танигдсан бөгөөд олон арван жилийн турш урлагийн салбарт ажилласан. (82 насандаа нас барсан.)
• 1994 он – Уилма Рудольф: АНУ-ын нэрт хөнгөн атлетикч, олимпын аварга. 1960 оны Ромын зуны олимпын наадамд 100 метр, 200 метр болон 4×100 метрийн буухиа гүйлтийн төрөлд гурван алтан медаль хүртэж, нэг олимпод гурван алтан медаль хүртсэн анхны Америк эмэгтэй тамирчин болсон. (54 насандаа нас барсан.)
• 2010 он – Хенрик Гурецки: Польшийн нэрт хөгжмийн зохиолч, орчин үеийн сонгодог хөгжмийн төлөөлөгч. Түүний “Гуравдугаар симфони” буюу “Уй гашууны дуунуудын симфони” бүтээл дэлхий даяар ихээхэн алдаршсан. (76 насандаа нас барсан.)
• 2018 он – Стэн Ли: Америкийн комик номын зохиолч, редактор, продюсер, “Marvel Comics”-ийн домогт уран бүтээлч. Стэн Ли нь “Spider-Man”, “Iron Man”, “Hulk”, “Thor”, “Fantastic Four” зэрэг алдарт супер баатруудын дүрийг бүтээхэд голлох үүрэг гүйцэтгэсэн. (95 насандаа нас барсан.)
• 2024 он – Тимоти Уэст: Их Британийн нэрт тайз, кино, телевизийн жүжигчин. Шекспирийн жүжгийн дүрүүд болон “Edward the Seventh”, “Not Going Out” зэрэг телевизийн бүтээлүүдээрээ алдаршсан. (90 насандаа нас барсан.)

Тэмдэглэлт өдрүүд

• Дэлхийн уушгины хатгалгаатай тэмцэх өдөр (World Pneumonia Day): Жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 12-нд тэмдэглэдэг. Уг өдрийн зорилго нь уушгины хатгалгааны өвчлөлийн талаар олон нийтэд мэдээлэл өгөх, урьдчилан сэргийлэх, эрт оношлох, эмчлэх боломжийг нэмэгдүүлэх, ялангуяа хүүхдийн эрүүл мэндийг хамгаалахад чиглэдэг.
• Азербайжаны Үндсэн хуулийн өдөр (Constitution Day of Azerbaijan): 1995 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд тус улсын анхны Үндсэн хуулийг бүх нийтийн санал асуулгаар баталсныг дурсаж тэмдэглэдэг. Энэ өдөр Азербайжаны тусгаар тогтносон улсын эрх зүй, төрийн байгуулалтын түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг.
• Зүүн Тиморын Үндэсний залуучуудын өдөр (National Youth Day): 1991 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд Дили хотын Санта-Крузын оршуулгын газарт болсон эмгэнэлт үйл явдлыг дурсдаг. Энэ өдөр Зүүн Тиморын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцсэн залуусын эр зориг, зүтгэлийг хүндэтгэдэг.
• Сунь Ят-сений мэндэлсэн өдөр: Хятадын хувьсгалч, Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг үндэслэгч Сунь Ят-сен 1866 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд мэндэлжээ. Тайваньд түүний мэндэлсэн өдрийг соёл, түүхийн дурсгалт өдөр болгон тэмдэглэдэг уламжлалтай.
• Гэгээн Иосапатын дурсгалын өдөр (Feast of Saint Josaphat): Католик шашны уламжлалт хуанлид арваннэгдүгээр сарын 12-нд тэмдэглэдэг. Христийн шашны дорнын болон өрнийн уламжлалыг нэгтгэхийн төлөө зүтгэж байсан Гэгээн Иосапатын амьдрал, үйл хэргийг дурсан хүндэтгэдэг.

Эх сурвалж: WIKIPEDIA, HISTORY, TIMEANDDATE, CALENDARZ, AP, INDIA TIMES