Григорийн тооллын жилийн 311 дэх өдөр. Он дуусахад 54 өдөр үлдэж байна.

Онцлох үйл явдлууд

• 1811 он – Типпеканугийн тулалдаан болов: АНУ-ын Индиана мужийн нутаг дэвсгэрт АНУ-ын цэргийн хүч болон Текумсегийн удирдсан уугуул америкчуудын холбоотон хүчний хооронд тулалдаан болжээ. АНУ-ын цэргийг ирээдүйн Ерөнхийлөгч Уильям Хенри Харрисон удирдсан бөгөөд энэ тулалдаан нь уугуул америкчуудын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн болон АНУ-ын баруун тийш тэлэх бодлогын түүхэнд чухал үйл явдал болсон байна.
• 1837 он – Боолчлолын эсрэг тэмцэгч Элайжа Лавжой амиа алдав: АНУ-ын Иллинойс мужийн Алтон хотод боолчлолыг эсэргүүцэгч сэтгүүлч, хэвлэн нийтлэгч Элайжа Пэриш Лавжой сониныхоо хэвлэх үйлдвэрийг хамгаалж байхдаа боолчлолыг дэмжигч зэвсэгт бүлэглэлийн халдлагад өртөн амь үрэгджээ. Түүний амь үрэгдсэн явдал АНУ-д боолчлолыг халах хөдөлгөөнийг улам эрчимжүүлэхэд нөлөөлсөн байна.
• 1867 он – Мария Кюри мэндлэв: Хожим шинжлэх ухааны ертөнцөд Мари Кюри нэрээр алдаршсан Польш гаралтай физикч, химич Варшав хотод мэндэлжээ. Тэрээр цацраг идэвхт үзэгдлийг судалж, радий, полоний элементүүдийг нээхэд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд физик, химийн салбарт Нобелийн шагнал хүртсэн түүхэн дэх анхны хүн болсон юм.
• 1874 он – Зааны дүр Бүгд найрамдах намын бэлгэ тэмдэг болов: Америкийн шог зураач Томас Настын “Harper's Weekly” сэтгүүлд нийтэлсэн улс төрийн шог зурагт зааны дүрийг Бүгд найрамдах намтай холбон дүрсэлжээ. Энэ нь хожим тус намын хамгийн танигдсан бэлгэ тэмдгүүдийн нэг болсон байна.
• 1885 он – Канадын Номхон далайн төмөр замын бүтээн байгуулалт дуусав: Канадын Бритиш Колумби мужийн Крэйгеллачи хотод Канадын Номхон далайн төмөр замын сүүлчийн холбоосыг холбосноор Атлантын далайгаас Номхон далай хүртэлх төмөр замын бүтээн байгуулалт дуусжээ. Энэ нь Канадын нутаг дэвсгэрийн нэгдэл, эдийн засгийн хөгжилд түүхэн ач холбогдолтой үйл явдал болсон байна.
• 1916 он – АНУ-ын Конгресст сонгогдсон анхны эмэгтэй тодров: Монтана мужаас нэр дэвшсэн Жаннетт Рэнкин АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд ялалт байгуулжээ. Тэрээр АНУ-ын холбооны Конгресст сонгогдсон анхны эмэгтэй болж, эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцооны түүхэнд шинэ хуудас нээсэн байна.
• 1917 он – Оросын Октябрийн хувьсгал болов: Владимир Ленин, Лев Троцкий тэргүүтэй большевикууд Оросын түр засгийн газрын эсрэг бослого гаргаж, Петроград хот дахь Өвлийн ордныг эзлэн авчээ. Улмаар түр засгийн газрыг түлхэн унагаж, төрийн эрхийг гартаа авсан байна. Тухайн үед Орос улс Юлианы тоолол хэрэглэж байсан тул хуучин тооллоор аравдугаар сарын 25-нд болсон энэхүү үйл явдал Григорийн тооллоор арваннэгдүгээр сарын 7-нд тохиожээ. Энэ үйл явдал дэлхийн улс төрийн түүхэнд томоохон өөрчлөлт авчирсан юм.
• 1929 он – Нью-Йоркийн Орчин үеийн урлагийн музей нээгдэв: АНУ-ын Нью-Йорк хотод Museum of Modern Art буюу MoMA музей олон нийтэд үүд хаалгаа нээжээ. Орчин үеийн урлаг, уран зураг, баримал, гэрэл зураг, архитектур, кино урлагийн бүтээлүүдийг цуглуулж, дэлгэн үзүүлдэг дэлхийн нэр хүндтэй музейн нэг болсон байна.
• 1940 он – Такома Нарроузын гүүр нурж сүйджээ: АНУ-ын Вашингтон мужид байрлах Такома Нарроузын дүүжин гүүр хүчтэй салхины нөлөөгөөр хүчтэй хэлбэлзэж, улмаар нурсан байна. “Галлопинг Герти” хэмээн нэрлэгддэг байсан уг гүүрийн нуралт нь инженерчлэл, барилгын бүтээцийн аэродинамик судалгаанд чухал сургамж болсон бөгөөд ослын үеэр хүний амь нас эрсдээгүй юм.
• 1944 он – Франклин Рузвельт АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр дөрөв дэх удаагаа сонгогдов: Ардчилсан намын нэр дэвшигч, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Франклин Делано Рузвельт Бүгд найрамдах намын нэр дэвшигч Томас Дьюиг ялж, АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр дөрөв дэх удаагаа сонгогджээ. Тэрээр АНУ-ын түүхэнд дөрвөн удаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон цорын ганц хүн болсон бөгөөд 1933 оноос 1945 он хүртэл төрийн тэргүүнээр ажилласан юм.
• 1956 он – НҮБ Суэцийн хямралын талаар тогтоол батлав: Суэцийн хямралын үеэр Их Британи, Франц, Израилын цэргийн хүч Египетэд нэвтэрсэнтэй холбоотойгоор НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей цэргийн ажиллагааг зогсоож, цэргүүдийг Египетийн нутаг дэвсгэрээс нэн даруй гаргахыг шаардсан тогтоол баталжээ. Энэ нь олон улсын дипломат харилцаа, Ойрх Дорнодын улс төрийн түүхэнд чухал үйл явдал болсон байна.
• 1967 он – Карл Стокс АНУ-ын томоохон хотын анхны хар арьст хотын дарга болов: Охайо мужийн Кливленд хотын даргын сонгуульд Карл Стокс ялалт байгуулжээ. Тэрээр АНУ-ын томоохон хотыг удирдахаар сонгогдсон анхны хар арьст хотын дарга болсон байна.
• 1972 он – Ричард Никсон АНУ-ын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдов: Бүгд найрамдах намын нэр дэвшигч Ричард Никсон Ардчилсан намын Жорж Макговерныг ялж, Ерөнхийлөгчийн хоёр дахь бүрэн эрхийн хугацаагаа хэрэгжүүлэхээр сонгогджээ.
• 1987 он – Тунист төрийн эргэлт болов: Тунисын Ерөнхий сайд Зин аль-Абидин Бен Али Ерөнхийлөгч Хабиб Бургибаг эрүүл мэндийн шалтгаанаар төрийн үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй гэж зарлан, төрийн эрхийг шилжүүлэн авчээ. Ийнхүү Бен Али Тунисын Ерөнхийлөгч болж, 2011 оны Арабын хаврын үеэр эрх мэдлээсээ огцрох хүртэл улс орныг удирдсан байна.
• 1989 он – АНУ-д түүхэн сонгуулийн ялалтууд болов: Виржиниа мужийн амбан захирагчийн сонгуульд Лоуренс Дуглас Уайлдер ялалт байгуулж, АНУ-ын түүхэнд сонгуулиар амбан захирагчаар сонгогдсон анхны хар арьст хүн болжээ. Мөн Нью-Йорк хотын даргын сонгуульд Дэвид Динкинс ялалт байгуулснаар тус хотын анхны хар арьст хотын дарга болсон байна.
• 1991 он – Сагсан бөмбөгийн од Мэжик Жонсон ХДХВ-ийн халдвартай гэдгээ зарлав: NBA-ийн домогт тоглогч Мэжик Жонсон ХДХВ-ийн халдвартай болсноо олон нийтэд зарлаж, мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн спортоос зодог тайлж байгаагаа мэдэгджээ. Түүний мэдэгдэл нь ХДХВ, ДОХ-ын талаарх олон нийтийн ойлголт, хандлагад ихээхэн нөлөөлсөн байна.
• 1996 он – NASA “Mars Global Surveyor” сансрын аппаратыг хөөргөв: АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг Ангараг гарагийн гадаргуу, агаар мандал, соронзон орныг судлах зорилгоор “Mars Global Surveyor” аппаратыг сансарт хөөргөжээ. Тус аппарат Ангараг гарагийн талаар асар их хэмжээний мэдээлэл цуглуулж, дараагийн судалгааны ажлуудад чухал хувь нэмэр оруулсан байна.

Мэндэлсэн алдартнууд

• 1728 он – Жеймс Күүк: Их Британийн алдарт далайчин, газарзүйч, аялагч, судлаач. Номхон далайн бүс нутагт хэд хэдэн томоохон экспедиц зохион байгуулж, Шинэ Зеланд, Австралийн зүүн эрэг болон Номхон далайн олон арлын газарзүйн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. (1779 онд нас барсан.)
• 1867 он – Мари Кюри: Польш гаралтай Францын физикч, химич. Цацраг идэвхт үзэгдлийн судалгаагаараа алдаршиж, радий, полоний элементүүдийг нээсэн. Физикийн салбарт 1903 онд, химийн салбарт 1911 онд Нобелийн шагнал хүртсэн дэлхийн шинжлэх ухааны түүхэн дэх хамгийн алдартай эрдэмтдийн нэг. (1934 онд нас барсан.)
• 1879 он – Лев Троцкий: Оросын хувьсгалч, улс төрийн зүтгэлтэн, Марксист онолч. Октябрийн хувьсгалын гол удирдагчдын нэг бөгөөд Зөвлөлт Оросын Улаан армийг байгуулах, зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хожим Иосиф Сталинтай эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж, цөллөгт амьдарч байгаад Мексикт алагдсан. (1940 онд нас барсан.)
• 1888 он – Чандрасекхара Венката Раман: Энэтхэгийн нэрт физикч. Гэрлийн сарнилын үзэгдлийг судалж, хожим “Раманы эффект” хэмээн нэрлэгдсэн шинжлэх ухааны нээлтийг хийсэн. Энэхүү нээлтээрээ 1930 онд Физикийн салбарын Нобелийн шагнал хүртэж, шинжлэх ухааны салбарт Нобелийн шагнал авсан анхны энэтхэг хүн болсон юм. (1970 онд нас барсан.)
• 1913 он – Альбер Камю: Францын зохиолч, сэтгүүлч, философич. “Хөндлөнгийн хүн”, “Тахал”, “Сизифийн домог” зэрэг бүтээлээрээ дэлхийд алдаршсан. Хүний оршихуйн утга учир, эрх чөлөө, ёс суртахууны асуудлыг уран зохиолоор дамжуулан хөндсөн бөгөөд 1957 онд Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн. (1960 онд нас барсан.)
• 1918 он – Билли Грэм: Америкийн алдарт евангелист номлогч. Дэлхийн олон оронд шашны номлол, олон нийтийн цуглаан зохион байгуулж, телевиз, радио зэрэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан олон сая хүнд хүрсэн шашны зүтгэлтэн. (2018 онд нас барсан.)
• 1922 он – Ал Хирт: Америкийн жазз хөгжмийн бүрээчин, хамтлагийн удирдагч. Бүрээний өвөрмөц тоглолт, жазз болон поп хөгжмийн бүтээлүүдээрээ алдаршсан. “Java” зэрэг бүтээл нь хөгжмийн ертөнцөд танигдсан. (1999 онд нас барсан.)
• 1926 он – Жоан Сазерленд: Австралийн дуурийн нэрт сопрано дуучин. Өндөр өнгийн хоолойн гайхамшигт чадвар, уян хатан дуулалтаараа дэлхийд алдаршиж, “La Stupenda” буюу “Гайхамшигт нэгэн” хэмээх нэрээр алдаршсан. (2010 онд нас барсан.)
• 1942 он – Жонни Риверс: Америкийн рок-н-ролл дуучин, гитарчин, хөгжмийн зохиолч. “Memphis”, “Secret Agent Man” зэрэг хит дуугаараа 1960-аад оны хөгжмийн ертөнцөд нэрээ үлдээсэн.
• 1943 он – Жони Митчелл: Канадын нэрт дуучин, хөгжмийн зохиолч, гитарчин. “Both Sides, Now”, “Big Yellow Taxi”, “A Case of You” зэрэг бүтээлээрээ дэлхийд алдаршсан. Ардын хөгжим, жазз, поп хөгжмийн урсгалыг өвөрмөц байдлаар хослуулсан уран бүтээлч бөгөөд Грэммийн олон удаагийн шагналтан.
• 1952 он – Дэвид Петреус: Америкийн цэргийн зүтгэлтэн, генерал, Тагнуулын төв газрын даргаар ажиллаж байсан улс төр, аюулгүй байдлын салбарын нэрт хүн. Ирак, Афганистан дахь АНУ-ын цэргийн ажиллагаанд өндөр албан тушаал хашиж байжээ.
• 1967 он – Дэвид Гетта: Францын алдарт DJ, хөгжмийн продюсер. Электрон бүжгийн хөгжим болон хаус хөгжмийн урсгалыг дэлхий дахинд түгээн дэлгэрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. “Titanium”, “When Love Takes Over”, “I'm Good (Blue)” зэрэг олон улсын хит бүтээлээрээ алдаршсан.
• 1972 он – Адам Дивайн: Америкийн жүжигчин, инээдмийн жүжигчин, зохиолч. “Pitch Perfect”, “Workaholics”, “Modern Family” зэрэг кино, телевизийн бүтээлүүдэд тоглож, инээдмийн дүрүүдээрээ танигдсан.
• 1983 он – Лукас Нефф: Америкийн жүжигчин. “Raising Hope” телевизийн олон ангит инээдмийн киноны гол дүрээрээ олонд танигдсан.
• 1996 он – Лорд (Элла Мария Лани Йелич-О'Коннор): Шинэ Зеландын дуучин, дуу зохиогч. “Royals”, “Team”, “Green Light” зэрэг хит бүтээлээрээ дэлхийд танигдаж, орчин үеийн поп хөгжмийн залуу үеийн төлөөлөгчдийн нэг болсон.

Нас барсан алдартнууд

• 1913 он – Альфред Рассел Уоллес: Их Британийн нэрт байгаль судлаач, биологич, газарзүйч, аялагч. Чарльз Дарвинтай зэрэгцэн байгалийн шалгарлын онолыг бие даан боловсруулсан эрдэмтэн юм. Хувьслын онолын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. (90 насандаа нас барсан.)
• 1962 он – Элеонор Рузвельт: АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельтийн гэргий, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, дипломатч, улс төрийн зүтгэлтэн. НҮБ-ын Хүний эрхийн комиссын даргаар ажиллаж, Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг боловсруулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрээр АНУ-ын Тэргүүн хатагтайн уламжлалт үүргийг өргөжүүлж, нийгмийн болон улс төрийн амьдралд идэвхтэй оролцсон түүхэн хүн юм. (78 насандаа нас барсан.)
• 1980 он – Стив Маккуин: Америкийн Холливудын нэрт жүжигчин. “The Great Escape”, “Bullitt”, “Papillon”, “The Towering Inferno” зэрэг кинонд бүтээсэн дүрүүдээрээ дэлхийд алдаршсан. Тухайн үеийн Холливудын хамгийн нөлөө бүхий жүжигчдийн нэг байв. (50 насандаа нас барсан.)
• 1992 он – Александр Дубчек: Словакийн улс төрийн зүтгэлтэн. Чехословак улсын Коммунист намын тэргүүнээр ажиллаж, 1968 оны “Прагийн хавар” хэмээх улс төрийн шинэчлэлийн хөдөлгөөнийг удирдсан. “Хүний нүүртэй социализм” үзэл баримтлалаар алдаршсан. (70 насандаа нас барсан.)
• 2011 он – Жо Фрейзер: Америкийн мэргэжлийн боксын домогт тамирчин, хүнд жингийн дэлхийн аварга. 1971 онд Мухаммед Алигийн эсрэг хийсэн “Зууны тулаан” хэмээх алдарт боксын тулаанд ялалт байгуулж, боксын спортын түүхэнд нэрээ үлдээсэн. (67 насандаа нас барсан.)
• 2016 он – Леонард Коэн: Канадын нэрт дуучин, хөгжмийн зохиолч, яруу найрагч, зохиолч. “Hallelujah”, “Suzanne”, “I'm Your Man” зэрэг уран бүтээлээрээ дэлхийд алдаршсан. Түүний уянгын гүн утга агуулгатай дуу, шүлгүүд нь орчин үеийн хөгжмийн урлагт томоохон өв болон үлджээ. (82 насандаа нас барсан.)

Тэмдэглэлт өдрүүд

• Энэтхэгийн Хавдрын өвчлөлийн талаарх мэдлэг, мэдээллийг дээшлүүлэх үндэсний өдөр (National Cancer Awareness Day): Энэтхэг улс жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 7-ны өдрийг хавдрын өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрт илрүүлэх, оношилгоо, эмчилгээний ач холбогдлыг олон нийтэд таниулах өдөр болгон тэмдэглэдэг. Энэхүү өдрийг 2014 оноос санаачлан тэмдэглэж эхэлсэн бөгөөд цацраг идэвхт үзэгдлийн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Нобелийн шагналт эрдэмтэн Мари Кюрийн төрсөн өдөртэй давхцуулан сонгосон байна.
• Түүх, өвөг дээдсийн дурсгалыг хүндэтгэх өдрүүд (Days of History and Memory of Ancestors): Киргизстан улс жил бүрийн арваннэгдүгээр сарын 7, 8-ны өдрүүдэд үндэсний түүх, өвөг дээдэс, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хохирогчдыг дурсан санах өдрүүдийг тэмдэглэдэг. 2017 онд албан ёсоор бий болгосон энэхүү өдрүүдээр 1916 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, 1917 оны Октябрийн хувьсгал болон улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн түүхэн үйл явдлуудыг эргэн дурсдаг.
• Үндэсний хувьсгал, эв санааны нэгдлийн өдөр (National Revolution and Solidarity Day): Бангладеш улс арваннэгдүгээр сарын 7-ны өдрийг 1975 оны цэрэг, улс төрийн үйл явдалтай холбон тэмдэглэдэг. Тухайн өдөр армийн удирдлага, улс төрийн хүчнүүдийн хооронд өрнөсөн үйл явдлын үеэр генерал Зиаур Рахмад холбогдох баривчилгаанаас чөлөөлөгдсөн бөгөөд энэ нь Бангладешийн улс төрийн түүхэнд чухал эргэлт болсон юм. 2026 онд тус өдрийг бүх нийтийн амралтын өдөр болгон сэргээн тогтоожээ.
• Октябрийн хувьсгалын өдөр (October Revolution Day): Беларусь улс арваннэгдүгээр сарын 7-ны өдрийг 1917 оны Оросын Октябрийн хувьсгалтай холбон тэмдэглэдэг бөгөөд тус улсын албан ёсны баярын өдрүүдийн нэг юм.

Эх сурвалж: WIKIPEDIA, HISTORY, TIMEANDDATE, CALENDARZ, AP