Хэвлэлийн эрх чөлөө гэж юу вэ?
Хэвлэлийн эрх чөлөө гэдэг нь сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд төр, улс төр, бизнесийн нөлөөнөөс ангид байж, үнэн бодит мэдээллийг чөлөөтэй түгээх эрх юм. Энэ нь ардчиллын “судас” гэж тооцогддог бөгөөд иргэд мэдээлэлтэй байж шийдвэр гаргах үндэс болдог.
Жил бүрийн тавдугаар сарын 3-нд дэлхий нийтээр Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тэмдэглэдэг. Энэ өдрийн зорилго нь хэвлэлийн эрх чөлөөг баталгаажуулах, мөн сэтгүүлчдийн аюулгүй байдал, эрхэд анхаарал хандуулахад чиглэдэг билээ.
Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өнөөгийн байдал: Дэлхий даяар буурч буй эрх чөлөө
Сүүлийн жилүүдийн хамгийн том дүгнэлтүүдийн нэг нь дэлхий даяарх хэвлэлийн эрх чөлөө сүүлийн 25 жилийн хамгийн доод түвшинд хүрсэн явдал юм.
Улс орнуудын тал гаруй нь “хэцүү”, эсвэл “маш ноцтой” нөхцөлд байна. Зөвхөн цөөн тооны орон “сайн” ангилалд багтаж буй. Дэлхийн хүн амын 1 хувиас бага нь жинхэнэ чөлөөт хэвлэлтэй оронд амьдарч байна.
Дэлхийн хэмжээнд хэвлэлийн эрх чөлөө буурах асуудалд дараах хүчин зүйлс нөлөөлж байна. Үүнд:
-Төрийн хяналт, улс төрийн дарамт
-Хууль зүйн аргаар сэтгүүлчдийг дарамтлах (SLAPP шүүхийн нэхэмжлэл)
-Үндэсний аюулгүй байдлын нэрийн дор мэдээлэл хаах
-Сэтгүүлчдийн эсрэг хүчирхийлэл, баривчилгаа
-Эдийн засгийн хямрал, хэвлэл мэдээллийн санхүүгийн хамаарал багтаж буй.
Сүүлийн тайлангуудаар олон оронд сэтгүүлчдийг шоронд хорих, мөрдөх, айлган сүрдүүлэх явдал нэмэгдэж буйг онцолсоор байна.
Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний бодит дүр зураг
Зарим улс оронд сэтгүүлчид дайн, мөргөлдөөнд амь насаа алдах тохиолдол нэмэгдсэн. Олон орны засгийн газрууд хэвлэл мэдээллийг “эсрэг үзэл суртал” гэж үзэх хандлага нэмэгдэж байна. Автократ дэглэмүүд мэдээллийн урсгалыг бүрэн хянах оролдлого хийсээр байгаа юм.
Үүний үр дүнд олон улсын байгууллагууд “Сэтгүүл зүй өөрөө гэмт хэрэг болох хандлага дэлгэрч байна” гэж анхааруулж байна.
Монгол Улсын хэвлэлийн эрх чөлөө
Монгол Улс Үндсэн хуулиараа хэвлэлийн эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрсөн ардчилсан орон. Гэвч бодит байдалд дараах сорилтууд байсаар байна.
Эерэг талууд
-Хэвлэл мэдээллийн олон урсгалтай орчин бүрэлдсэн
-Хувийн телевиз, сайт, сошиал платформууд чөлөөтэй ажилладаг
-Иргэдийн мэдээлэл авах боломж харьцангуй нээлттэй
Сорилтууд
-Улс төр, бизнесийн бүлэглэлүүдийн нөлөө хэвлэлд нөлөөлөх нь элбэг
-Сэтгүүлчдийг шүүхэд дуудах, дарамтлах тохиолдол гардаг
-Мэдээллийн ил тод байдал хангалтгүй
-Төрийн байгууллагуудын мэдээлэл өгөх хандлага сул хэвээр
Монголын хувьд “бүрэн чөлөөт” гэхээс илүү “хагас чөлөөт, эмзэг тогтолцоотой” хэвлэл мэдээллийн орчин гэж олон судалгаагаар үнэлэгдсэн билээ.
Дэлхий ба Монголын харьцуулалт
Товчхондоо, хэвлэлийн эрх чөлөө бол зөвхөн сэтгүүлчдийн асуудал биш, харин нийгмийн үнэн мэдээлэл авах эрхийн баталгаа юм. Өнөөдөр дэлхий нийтэд энэ эрх чөлөө ухарч, олон оронд мэдээлэл хянагдаж, сэтгүүлчид дарамтад орж буй.
Монгол Улсад харьцангуй нээлттэй орчин байгаа ч улс төр, эдийн засгийн нөлөөлөл хэвлэл мэдээллийн хараат бус байдлыг сулруулсаар байна. Тиймээс Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр зөвхөн тэмдэглэлт өдөр биш, харин “үнэн мэдээллийг хамгаалах” уриалга билээ.
