Нави Пиллай. Олон улсын эрх зүй, хүний эрхийн төлөө хагас зуун гаруй жил ажилласан Өмнөд Африкийн хуульч, шүүгч. Тэр буу барьж тулалдаагүй. Харин хүний амь, эрх чөлөө, нэр төрийг хамгаалахын тулд хуулийн өмнө хэн ч давуу эрхтэй байж болохгүй гэдгийг дэлхий дахинд сануулсаар иржээ. Бид энэ удаа "HUMAN" буландаа тухай мэдээллийг онцолж байна.

2026 оны аравдугаар сарын 9. Дэлхийн анхаарал дахин Нобелийн энх тайвны шагналд төвлөрөхөд энэ удаагийн шагналын эзнээр Өмнөд Африкийн хуульч, шүүгч, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Наванетхем “Нави” Пиллай тодорсон юм. Түүний энх тайван, олон улсын эрх зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн шагнасан тухай Норвегийн Нобелийн хороо зарласан билээ. 

Хүч чадалтай нь хүссэнээ хийдэг ертөнцөд шударга ёс ямар байр суурь эзлэх ёстой вэ? Нави Пиллайн амьдрал энэ асуултын хариулт ажээ.

Ялгаварлан гадуурхалтын дундаас эхэлсэн зам

Нави Пиллай 1941 онд Өмнөд Африкийн Дурбан хотод Энэтхэг гаралтай тамил гэр бүлд төржээ. Түүний өсөж торнисон нийгэмд хүнийг арьсны өнгөөр нь ялган ангилж, эрх чөлөө, боловсрол, амьдрах боломжийг нь хүртэл хязгаарладаг апартеидын тогтолцоо ноёрхож байсан аж. Хүний үнэ цэнийг төрх байдал, гарал үүслээр нь хэмждэг ийм нийгэмд өссөн нь түүний амьдралын чиглэлийг тодорхойлсон нэгэн томоохон хүчин зүйл байжээ. 

Хуульч болох зам түүнд зөвхөн мэргэжил эзэмших сонголт байгаагүй, харин өөрийнх нь нүдэн дээр хэвийн мэт оршиж байсан шударга бус байдлыг өөрчлөх боломж байж.

“1967 онд тэрбээр өмгөөлөгчийн хувиар бие даан ажиллаж эхэлж, апартеидын дэглэмийн эсрэг тэмцэгчид болон улс төрийн хоригдлуудын эрхийг хамгаалах үйлсэд хүчин зүтгэжээ.

Хүчирхэг тогтолцооны эсрэг дуугарсан хүмүүсийн эрхийг хамгаалах нь эрсдэлтэй байсан ч Пиллай хуулийг эрх мэдэлтнүүдийн хүсэлд үйлчлэх хэрэгсэл бус, харин эрх нь зөрчигдсөн хүний түшиг байх ёстой гэж үзэж байсан аж. 

Түүний тэмцлийн онцлог нь чанга дуугаар бус, баримт нотолгоо, хууль зүйн үндэслэл, тууштай байдлаар байр сууриа хамгаалдагт оршиж байжээ.

Шүүхийн танхимд түүх өөрчлөгдсөн нь

1995 онд Нави Пиллай Өмнөд Африкийн Дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдсон анхны хар арьст эмэгтэй болжээ. Энэ нь түүний хувийн амжилт төдий бус, өмнө нь эрх мэдлийн төвөөс хасагдаж ирсэн хүмүүсийн хувьд түүхэн өөрчлөлтийн бэлгэдэл байж. Гэвч түүний ажил үүгээр хязгаарлагдсангүй.

Тэр жилдээ Руандагийн олон улсын эрүүгийн шүүхийн шүүгчээр ажиллаж эхэлсэн бөгөөд улмаар тус шүүхийн тэргүүнээр дөрвөн жил ажиллажээ. Руандад 1994 онд болсон хоморголон устгалын дараа олон улсын хамтын нийгэмлэгийн өмнө асар том сорилт тулгарсан байна.

Аймшигт гэмт хэрэг үйлдсэн хүмүүсийг хэрхэн хариуцлагад татах вэ, хохирогчдын туулсан зовлонг хууль хэрхэн хүлээн зөвшөөрөх вэ? Энэ асуултад хариулт өгөхөд Пиллайн оролцсон шүүхийн ажиллагаа түүхэн ач холбогдолтой байжээ.

1998 онд Руандагийн олон улсын эрүүгийн шүүхийн Акайесу-гийн хэрэгт гаргасан шийдвэр нь бэлгийн хүчирхийлэл, хүчинг хоморголон устгах гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнд хамаарч болохыг тодорхойлсон олон улсын эрх зүйн чухал жишиг болсон аж. Мөн геноцид үйлдэхэд өдөөн турхирсан суртал ухуулгын хариуцлагыг авч үзсэн нь олон улсын эрүүгийн эрх зүйн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулжээ. 

Энэ шийдвэрийн цаана нэгэн чухал ойлголт бий. Дайн, мөргөлдөөний үед хүний бие махбод төдийгүй нэр төр, эрх чөлөө, аюулгүй байдалд халдсан үйлдлийг ч үл тоомсорлож болохгүй. Хохирогчийн туулсан хүчирхийлэл “дайн бол ийм л байдаг” гэсэн тайлбараар замхарч болохгүй. Хууль тэдний өмнөөс ярьж, үйлдсэн этгээдэд хариуцлага тооцох ёстой.

НҮБ-ын индэр дээрээс дэлхийд хандсан нь

2003-2008 онд Пиллай Олон улсын эрүүгийн шүүхийн шүүгчээр ажиллаж, 2008-2014 онд НҮБ-ын Хүний эрхийн дээд комиссараар томилогдон ажиллажээ. Энэ албан тушаалд тэрбээр хүний эрхийн зөрчлийг олон улсын түвшинд хөндөж, төр засаг, байгууллагууд хүний эрхийн өмнө хүлээх үүргээ биелүүлэхийн чухлыг тууштай онцолж байсан аж. 

Түүний ажиллаж ирсэн талбарууд өөр өөр байжээ. Нэг хэсэгт нь арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн эсрэг тэмцэл, нөгөө хэсэгт нь геноцидын хэргийг шүүн хэлэлцэх ажиллагаа, цаашлаад дэлхий даяарх хүний эрхийн асуудал байж. Гэвч тэдгээрийг нэг л зарчим холбож байсан байна: Хүний эрхийг хамгаалах үүрэг нь тухайн хүний хэн болохоос, ямар улсын иргэн байхаас, эсвэл хэчнээн эрх мэдэлтэйгээс үл хамаарна.

Энэ бол хэрэгжүүлэхэд амаргүй зарчим. Учир нь, олон улсын эрх зүй зөвхөн хууль, гэрээний тухай асуудал биш. Түүнийг мөрдүүлэхэд улс төрийн хүсэл зориг, олон улсын хамтын ажиллагаа, заримдаа хүчирхэг талуудын эсэргүүцэлтэй нүүр тулах шаардлага гардаг.

Гэсэн ч Пиллайн карьер нэг зүйлийг харуулдаг байна. Шударга ёс өөрөө аяндаа тогтдоггүй. Түүнийг хамгаалж, хэрэгжүүлж, хэрэгтэй үед нь дахин бататгах хүмүүс шаардлагатай билээ.

Маргаантай асуудлын өмнө ч хуулийн зарчмаа хамгаалсан нь

Нави Пиллайн сүүлийн жилүүдийн ажил олон улсын хамгийн эмзэг, маргаантай асуудлуудтай огтлолцсон байна. Тэрбээр 2021-2025 онд НҮБ-ын Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр, түүний дотор Зүүн Иерусалим болон Израилтай холбоотой хараат бус олон улсын мөрдөн шалгах комиссыг тэргүүлжээ.

Тус комиссын 2025 оны тайланд Газын зурвас дахь Израилын үйл ажиллагааг геноцид гэж дүгнэсэн бөгөөд энэ нь олон улсын хэмжээнд хүчтэй маргаан, эсэргүүцэл дагуулсан. Израил уг дүгнэлтийг няцаажээ. 

Ийм асуудлыг хөндөхдөө баримт, хууль зүйн дүгнэлт, талуудын байр суурийг ялгаж ойлгох нь чухал. Комиссын дүгнэлт нь өөрөө эцсийн шүүхийн шийдвэртэй адил зүйл биш. Гэхдээ хүний амь нас, иргэдийн аюулгүй байдал, олон улсын хүмүүнлэгийн эрх зүйг хөндсөн асуудлыг хараат бусаар шалгах шаардлага хэвээр үлддэг.

Пиллайн хувьд хүний эрхийг хамгаалах зарчим нь зөвхөн улс төрийн хувьд хялбар, эсвэл олон нийтэд таалагдах үед хэрэгжүүлэх зүйл биш. Харин хамгийн их маргаан дагуулсан нөхцөлд ч хууль, нотолгоо, хариуцлагын асуудлыг тавьж чаддаг байх тухай аж. Түүний олон жилийн хөдөлмөрийн гол санаа: Эрх мэдэлтэй байх нь хуулиас дээгүүр байх эрх биш.

2026 оны Нобелийн энх тайвны шагнал юуг сануулав?

2026 оны аравдугаар сарын 9-нд Норвегийн Нобелийн хороо Нави Пиллайг энх тайван, олон улсын эрх зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийнх нь төлөө Нобелийн энх тайвны шагналтнаар зарлав. Хороо түүний олон улсын эрх зүйн тогтолцоог бэхжүүлэх, дайны гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг болон геноцидын хэргийг хариуцлагад татах үйл хэрэгт гүйцэтгэсэн үүргийг онцолжээ. 

Энэ сонголт өнөөгийн дэлхийн нөхцөлд онцгой утгатай. Зэвсэгт мөргөлдөөн, улс төрийн зөрчил, энгийн иргэдийн хохирол нэмэгдэхийн хэрээр олон улсын байгууллага, шүүх, хууль эрх зүйн механизмуудын бодит нөлөө, хараат бус байдал дахин дахин сорилттой нүүр тулж буй юм.

Нобелийн хороо шагналын тайлбартаа тогтвортой энх тайван нь хүчтэй талын хүсэл зоригоос бус, хууль эрх зүйн зарчимд тулгуурлах ёстойг онцолжээ. 

Энэ санаа энгийн сонсогдож болох ч дэлхийн бодит улс төрд хэрэгжүүлэхэд амаргүй. Хууль хүн бүрд адил үйлчилдэг байх ёстой гэдэгтэй санал нийлэх амархан. Харин тэр зарчмыг өөрийн талын ашиг сонирхолтой зөрчилдөх үед ч хамгаалах нь жинхэнэ сорилт юм. Нави Пиллайн амьдралын ажил яг энэ сорилтын тухай өгүүлдэг байна.

Энх тайван гэдэг дайн зогсохоос илүү өргөн ойлголт

Энх тайвны тухай ярихад бид ихэвчлэн зэвсэгт мөргөлдөөн зогсох, гал зогсоох хэлэлцээр байгуулагдах, улс орнууд эвлэрэх талаар төсөөлдөг. Гэвч дайн зогссон ч шударга ёс тогтоогүй, хохирогчдын дуу хоолой сонсогдоогүй, гэмт хэрэг үйлдсэн хүмүүс хариуцлагаас мултарсан бол тэр энх тайван хэр бат бөх байх вэ?

Нави Пиллайн замнал энх тайвныг өөр өнцгөөс харахад хүргэнэ. Түүний хувьд энх тайван гэдэг хүчирхийлэл байхгүй байх төдий зүйл биш. Энэ нь хүний эрхийг хүлээн зөвшөөрөх, хохирогчдод шударга ёс хүргэх, гэмт хэрэг дахин давтагдахаас сэргийлэх, улс орнуудын маргааныг хүчээр бус хуулиар шийдвэрлэх боломжийг хамгаалах тухай аж.

Тэрбээр олон улсын шүүхийн танхимд, НҮБ-ын индэр дээр, хүний эрхийн төлөөх урт хугацааны тэмцэлдээ нэг л санааг өөр өөр хэлбэрээр хамгаалж иржээ: Хүний нэр төрийг хамгаалах нь энх тайвны салшгүй хэсэг.

Нэг хүний амьдралаас үлдэх сургамж

Нави Пиллай 1941 онд Дурбан хотод төрөхдөө нэг өдөр Нобелийн энх тайвны шагнал хүртэнэ гэж төсөөлөөгүй нь мэдээж. Харин түүний амьдралын замнал бидэнд илүү чухал зүйлийг харуулж буй: Нийгэмд шударга бус байдал хэвийн үзэгдэл мэт тогтсон үед ч түүнийг өөрчлөхийн төлөө ажиллаж болно.

Түүний хүч чадал албан тушаал, нэр хүндээс нь өмнө зарчимдаа үнэнч байсанд оршжээ. Өмгөөлөгч байхдаа эрх нь зөрчигдсөн хүмүүсийн талд зогсож, шүүгч байхдаа олон улсын эрх зүйн хөгжилд хувь нэмэр оруулж, хүний эрхийн байгууллагыг удирдахдаа төр засгуудын хүлээх үүргийг сануулж ирсэн нь үүний илрэл юм.

Түүний түүхээс бид хүн бүр олон улсын шүүхийн шүүгч болох ёстой гэсэн дүгнэлт хийхгүй. Харин өөрийн хүрээнд шударга бус байдлыг үл тоомсорлохгүй байх, баримтыг үнэн зөвөөр эрэлхийлэх, бусдын эрхийг өөрийн эрхтэй адил хүндэтгэх нь өөрчлөлтийн эхлэл болж чадна гэдгийг ойлгож болох билээ.

Нобелийн энх тайвны шагнал түүний амьдралын турш зорьсон ажлыг дэлхий дахинд дахин таниулсан. Гэхдээ энэ шагналын үнэ цэн зөвхөн нэг хүнийг алдаршуулахад бус, түүний хамгаалж ирсэн зарчмуудыг бидэнд дахин сануулахад оршиж буй юм.

Учир нь, шударга ёс бол хэн нэгний хүртдэг шагнал төдий зүйл биш. Энэ бол өдөр бүр хамгаалах шаардлагатай үнэт зүйл.

Эцэст нь нэг асуулт үлдэж байна. Хүчтэй нь зөв байдаг ертөнцийг бид хүлээн зөвшөөрөх үү, эсвэл зөв нь хүчтэй байж чаддаг ертөнцийг бүтээхийн төлөө ажиллах уу?

Нави Пиллайн амьдралын хариулт тодорхой: Энх тайван хүчнээс бус, шударга ёсноос бат бөх сууриа олдог.

Эх сурвалж: NOBEL PEACE PRIZE FOR 2026