Монголын нэрт зохиолч Гүн Аюурзанын “Шүгдэн” хэмээх роман Японы Шүнжүшяа хэвлэлийн газрын “Азийн утга зохиолын сан” цувралд багтан хэвлэгдсэн нь онцгой үйл явдал болов. Энэ нь ардчилал тогтсоны дараа Монгол Улсад бичигдсэн бүрэн хэмжээний романаас япон хэлээр хэвлэгдсэн анхны бүтээл юм хэмээн Японы "Асахи" сонин онцолжээ. 

Тус сонины нийтлэлд "Энэхүү роман нь Хятадын Чинхай мужид амьдардаг монголчуудын амьдрал, түүхэн ой санамж, үндэстний өөрийн гэсэн үнэмлэхүй байдлыг Төвдийн буддизмын ертөнцтэй холбон өгүүлдэг. Харин зохиолын нэр болох “Шүгдэн” гэдэг үг ямар утга агуулгатай вэ?

Төвдийн тухай олон бүтээл орчуулсан орчуулагч Миура Жүнко энэхүү ойлголтын түүх, шашин-соёлын утгыг тайлбарлаж байна.

Шүгдэн - өс хонзонгийн бурхан уу, эсвэл хамгаалагч сахиус уу?

Шүнжүшяа хэвлэлийн газар Монголын уран зохиолын нэгэн чухал бүтээл болох “Шүгдэн” нэртэй ном гаргах гэж байгааг сонсоод би үнэхээр гайхсан.

Учир нь “Шүгдэн” гэдэг нэр нь Төвдийн буддын шашны ертөнцөд маш эмзэг, маргаантай ойлголт юм. Монгол хэлний дуудлагаар “Шүгдэн” гэж нэрлэдэг боловч Төвдийн дуудлагаар “Шүгдэн” (Shukden) хэмээн хэрэглэе.

Энэ дүр нь 20-р зууны сүүл үеэс 21-р зуун хүртэл Төвдийн дүрвэгчдийн нийгэмд асар их хагарал, зөрчил үүсгэсэн бөгөөд өнөөг хүртэл гүн шарх үлдээсэн сэдэв хэвээр байна.

Шүгдэн бол өөрийг нь дайсагнавал аймшигт хорлол учруулдаг догшин бурхан, харин өөрийг нь шүтэж, талдаа оруулбал эд баялаг, аз жаргал авчирдаг хүчирхэг хамгаалагч бурхан гэж ойлгогддог.

Орчин үеийн япон хүмүүсийн хувьд энэ үзэгдлийн сэтгэлзүйн болон нийгмийн нөлөөг төсөөлөхөд амаргүй байж болох юм. Гэвч төвдүүдийн хувьд Шүгдэн нь Японы Хэйаны үеийн хүмүүсийн төрийн ордныг айдаст автуулж байсан Сугавара но Мичизанэгийн өшөөт сүнстэй төстэй хэмжээнд айдас, бишрэл төрүүлдэг дүр юм.

Шүгдэн нь Гэлүгва урсгалын цэвэр ариун уламжлалыг хамгаалдаг бурханд тооцогддог. Тиймээс уг уламжлалыг эвдэхийг оролдсон хэн бүхэнд аймшигт шийтгэл оноодог гэж итгэдэг байв.

Бусад урсгалын лам нар хүртэл “Түүний нэрийг болгоомжгүй дурдаж болохгүй. Зүгээр л нэрийг нь хэлэхэд хүртэл гарч ирээд гай зовлон авчирна” хэмээн айдастай ярьдаг байсан гэдэг.

Энэ нь “Харри Поттер” цувралын “Нэрийг нь хэлж болдоггүй хүн” хэмээх Волдемортын дүрийг санагдуулахгүй гэж үү?

Шүгдэний асуудал ба Төвдийн лам нарын дунд үүссэн хуваагдал

Би өөрөө Шүгдэний маргаанаас болж донсолсон Төвдийн дүрвэгчдийн нийгмийн байдлыг нүдээрээ харж байсан. 2010 оны гуравдугаар сарын орчим Энэтхэгийн өмнөд хэсэгт орших Төвдийн дүрвэгчдийн суурин Байлакүппе дэх сэргээн босгосон Сэра хийдэд очоод маш их цочирдсон.

Хийдийн эргэн тойронд “Шүгдэн шүтэгчдийг оруулахгүй” гэсэн бичигтэй самбарууд хаа сайгүй байлаа. Мөн хийдийн худалдааны газрын үүдэнд “Бид Шүгдэн шүтэгчдэд ямар ч бараа худалдахгүй” гэсэн том бичиг өлгөсөн байв.

Сонссоноор бол хийдийн бүх ламыг “Би Шүгдэн шүтэгч биш” гэсэн баталгаанд гарын үсэг зуруулсан байна. Үүнээс ч илүү гайхмаар нь Сэра хийдийн харъяа нэгэн сургалтын төв Шүгдэний шүтлэгээсээ татгалзаж, хэсэг лам нар дотроо түгжигдэн эсэргүүцсэн явдал байлаа. Энэ нь бүр цус урсгасан мөргөлдөөнд хүрч болохуйц хурцадмал нөхцөл байдал үүсгэсэн.

Мэдээжийн хэрэг, Шүгдэн шүтэгчид болон түүнийг эсэргүүцэгчдийн хооронд ямар ч харилцаа байх боломжгүй болсон.

Шүгдэн хэрхэн нийгмийн томоохон асуудал болсон бэ?

Шүгдэний гарал үүслийг Гэлүгва урсгалын өндөр зиндааны лам Такпа Гянцэний түүхтэй холбон тайлбарладаг. Тэрээр Төвдийн буддизмын түүхэнд алдартай V Далай ламтай удаан хугацаанд зөрчилдөж байсан бөгөөд нас барсан нь нууцлаг нөхцөлтэй байжээ.

Домогт өгүүлснээр, нас барсныхаа дараа тэрээр өс хонзонгийн сүнс болон хувирсан бөгөөд V Далай лам түүнийг номхруулж чадаагүй тул түүнд Гянцэн Дорж Шүгдэн гэсэн нэр өгч, Сажа урсгалынханд тахин шүтүүлэхээр даатгасан гэдэг.

Нэгэн хувилбарт Такпа Гянцэн V Далай ламтай шашны мэтгэлцээнд ялж, ялалтын тэмдэг болгон хадаг авсан боловч удалгүй тэр хадаг хоолойд нь тээглэж нас барсан гэж өгүүлдэг.

“Дорж Шүгдэн” гэдэг нь “Очир мэт хүч чадалтай нэгэн” гэсэн утгатай. Гэвч Төвдийн буддизмын ертөнцөд Шүгдэн анхнаасаа том байр суурь эзэлж байсангүй. Харин XX зууны эхний хагаст амьдарч байсан Гэлүгвагийн нэрт багш Пабонгха Ринбүчи (1878-1941)-ийн үйл ажиллагааны үр дүнд тэрээр Гэлүгва урсгалын гол хамгаалагч сахиусны нэг болжээ.

Ялангуяа Гэлүгвагийн уламжлалыг “цэвэр ариун” байдлаар хадгалах хамгаалагч хэмээн өргөмжлөгдсөн юм. Пабонгха Ринбүчийн сургаалыг дараагийн үеийн агуу багш Трижанг Ринбүчи (1901-1981) өвлөн авчээ.

Трижанг Ринбүчи нь XIV Далай ламын хувийн багш байсан бөгөөд “Ёнзин” хэмээх өндөр хүндтэй цол хүртсэн хүн юм. “Ёнзин” гэдэг нь жирийн хувилгаан ламын цолоос хавьгүй өндөр бөгөөд Далай лам шиг хувилгаан багшийн багш болох эрхтэй хэмээн үнэлэгдсэн хүнийг нэрлэдэг.

Трижанг Ринбүчи олон шавь төрүүлсэн бөгөөд тэдгээрээр дамжин Шүгдэний шүтлэг Гэлүгва урсгалын хүрээнд өргөн тархсан юм.

Далай лам ба Шүгдэний асуудал

Шүгдэний асуудал 1975 онд Гэлүгвагийн лам Зэмэ Ринбүчи “Шар ном” хэмээх бүтээлээ гаргаснаар илүү хурцаджээ. Тэр номонд Гэлүгвагийн лам атлаа Нинма урсгалын сургаалыг дагасны улмаас Шүгдэний хилэнд өртөж, эрт нас барсан лам нарын нэрсийг жагсаасан байдаг.

XIV Далай лам энэ үзлийг хүчтэй эсэргүүцсэн. Учир нь, Далай лам зөвхөн Гэлүгва урсгалын тэргүүн биш, цөллөгийн дараа бүх Төвдийн буддын шашны урсгалуудын эв нэгдлийг хадгалах байр суурьтай болсон юм. Тиймээс шашны урсгал хоорондын дайсагналыг бий болгох аливаа үзлийг тэр дэмжих боломжгүй байв.

Түүнчлэн Далай лам өдөр бүр уншдаг Шантидэвагийн “Бодьсадвын мөр” сургаалыг түүнд заасан хүн нь Нинмагийн уламжлалын даяанч Күнү Лама Ринбүчи байсан. Иймээс тэр зөвхөн Гэлүгвагийн “цэвэр ариун байдлыг” хамгаалах үзэлд нэгдэх боломжгүй байлаа.

Шүгдэний шүтлэгээс татгалзах асуудал

XIV Далай лам олон жилийн турш Шүгдэний шүтлэгээс татгалзахыг хүмүүсээс зөөлөн байдлаар хүсэж ирсэн. 1996 онд бясалгалынхаа дараа “Шүгдэн бол өөрөө муу ёрын сүнс гэсэн дүгнэлтэд хүрлээ” хэмээн мэдэгдэж, Төвдийн цөллөгийн засгийн газартай холбоотой хүмүүсийг уг шүтлэгээс татгалзахыг шаардсан.

Үүний үр дагаврыг би Энэтхэг дэх Төвдийн дүрвэгчдийн сууринд өөрийн нүдээр харсан юм. Энэ түүхийг сонссон олон япон хүн: “Далай лам дургүй байгаа юм бол зүгээр л тахилын ширээн дээрх дүрийг авч хаяад, маргаашаас тахихаа болиход яагаад болохгүй гэж?” гэж бодож болох юм.

Гэвч Төвдийн буддизмын уламжлал ийм энгийн биш. Хүн өөрийн гол багшаасаа хамгаалагч бурхны ном аван, насан туршдаа дагах самаяа тангараг өргөсөн бол өдөр бүр тэр бурхандаа судар уншиж, тахил өргөж, бясалгал хийх ёстой гэж үздэг.

Энэ тангаргаа зөрчих нь өөрийн багштай байгуулсан сүнслэг холбоогоо эвдэж буй хэрэг бөгөөд нас барсны дараа Важрагийн тамд унах болно гэж итгэдэг. Тиймээс олон Шүгдэн шүтэгчид “Бид энэ олон жил хийсэн бүхэн, зориулсан цаг хугацаа, хөдөлмөрөө бүгдийг нь үгүйсгэх ёстой гэж үү?” хэмээн уйлан хэлж байсан гэдэг" гэжээ. 

Энэхүү нийтлэлийн зохиогч Миура Жүнко Төвдийн буддизмын чиглэлээр ажилладаг орчуулагч, хэлмэрч. Далай ламын сургаал болон Төвдийн шашин, соёлын талаар олон бүтээл орчуулсан байна.

Номын зохиолч Гүн Аюурзана 1970 онд Монголын Баянхонгор аймагт төрсөн. Орчин үеийн Монголын нэрт зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч. Ардчиллын шилжилтийн үеийг Москвагийн Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуульд суралцаж байхдаа туулсан, постсоциалист үеийн Монголын уран зохиолын шинэчлэлийн тэргүүлэгч төлөөлөгчдийн нэг юм.

Орчуулагч Михо Абиру Монголын уран зохиол, хэл соёлыг судалдаг япон орчуулагч. Тэрбээр Монголын орчин үеийн утга зохиолын талаар судалгаа хийж, олон бүтээл орчуулсан бөгөөд Токиогийн Гадаад судлалын их сургуульд Монголын орчин үеийн уран зохиолын хичээл заадаг" хэмээн бичжээ. 

Эх сурвалж: ASAHI