2026 оны эхний хагас жил өндөрлөж, дэлхийн эдийн засаг шинэ сорилтуудтай нүүр тулж буй энэ үед Монгол Улсын эдийн засгийн хоёрдугаар хагасын төлөвийг тодорхойлох гол хүчин зүйл нь экспортын зах зээлийн нөхцөл, инфляцын чиг хандлага, хөрөнгө оруулалтын орчин болон төсвийн сахилга бат байх төлөвтэй байна.
Сүүлийн жилүүдэд Монголын эдийн засгийн өсөлтийг уул уурхайн экспорт тэргүүлж ирсэн. Энэ бүтэц ойрын хугацаанд төдийлөн өөрчлөгдөхгүй байгаа нь гадаад зах зээлийн аливаа савлагааг дотоод эдийн засагт шууд мэдрэх шалтгаан болсоор байгаа юм.
Олон улсын валютын сан (IMF)-гийн хамгийн сүүлийн төсөөллөөр дэлхийн эдийн засаг 2026 онд 3.0 хувиар өсөхөөр байгаа аж. Энэ нь өмнөх жилүүдийнхээс удааширсан үзүүлэлт боловч дэлхийн эдийн засаг агшилтад бус, харьцангуй тогтвортой өсөлтийн шатандаа үргэлжилж буйг илтгэж байна. Ирэх 2027 онд энэхүү өсөлт 3.4 хувьд хүрч бага зэрэг эрчимжинэ гэж тооцоолжээ.
Үүний зэрэгцээ Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага (OECD) дэлхийн эдийн засгийн өсөлтийг 2.8 хувь орчим байна гэж үзэж байгаа аж. Тодруулбал, АНУ-ын эдийн засаг 2.0 хувь, Евро бүс 1 хувиас бага, Япон 0.6 хувь орчим өсөх төлөвтэй байгаа бол Энэтхэг 6.3 хувийн өсөлтөөр дэлхийн томоохон эдийн засгуудаас хамгийн хурдацтай тэлэх орны байр сууриа хадгалах төлөвтэй.
Энэ нь дэлхийн худалдааны идэвх бүрэн саараагүй ч эрэлт өмнөх жилүүдийнх шиг хүчтэй биш байхыг харуулж байгаа бөгөөд экспортод түшиглэсэн эдийн засагтай Монгол Улсад эерэг болон сөрөг аль аль дохиог өгч буй юм.
Дэлхийн эдийн засгийн сэргэлтийг хязгаарлаж буй гол хүчин зүйлүүдийн нэг нь инфляц бүрэн буураагүй явдал. IMF-ийн тооцооллоор, дэлхийн инфляц 2026 онд дунджаар 4.7 хувь орчим байх төлөвтэй байна.
Газрын тос, эрчим хүчний үнийн савлагаа, геополитикийн хурцадмал байдал, худалдааны тодорхой бус орчин нь төв банкуудын мөнгөний бодлогыг болгоомжтой хэвээр хадгалах нөхцөлийг бүрдүүлж буй аж. Хэрэв бодлогын хүү өндөр түвшинд удаан хадгалагдвал олон улсын хөрөнгө оруулалтын урсгал удааширч, хөгжиж буй орнуудын санхүүжилтийн өртөг нэмэгдэх эрсдэл хэвээр үлдэх нь.
Ийм олон улсын орчинд Монголын эдийн засаг харьцангуй эерэг төлөвтэй байгаа нь анхаарал татаж байна. Олон улсын валютын сангийн төсөөллөөр, Монгол Улсын эдийн засаг 2026 онд 5.3 хувиар өсөх бөгөөд нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 28.45 тэрбум ам.долларт хүрч, нэг хүнд ногдох ДНБ 7,853 ам.доллар болохоор байна. Харин инфляц дунджаар 7.4 хувь байх төлөвтэй байгаа нь үнийн дарамт бүрэн арилаагүйг илтгэнэ.
Дэлхийн банк мөн Монголын эдийн засгийг 5.0 хувиар өснө гэж тооцоолж, уул уурхайн үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн сэргэлт болон дотоодын хэрэглээ өсөлтийг дэмжинэ гэж үзжээ. Азийн хөгжлийн банк үүнээс арай өөдрөг байр суурь илэрхийлж, эдийн засгийн өсөлтийг 5.7 хувь, инфляцыг 7.8 хувь байна гэсэн төсөөлөл гаргасан байна. Эдгээр тооцоолол нь аргачлалын хувьд бага зэрэг ялгаатай боловч Монгол Улс 2026 онд дэлхийн дунджаас даруй хоёр дахин өндөр өсөлттэй байх боломжтой гэсэн нийтлэг дүгнэлтэд хүрч байгаа аж.
Монголын эдийн засгийн энэхүү өсөлтийн гол хөдөлгөгч хүч уул уурхайн экспорт хэвээр, ялангуяа нүүрс, зэсийн баяжмал, алтны экспорт улсын валютын орлого болон төсвийн орлогын дийлэнхийг бүрдүүлсээр байгаа юм. Иймд БНХАУ-ын эдийн засгийн идэвхжил, аж үйлдвэрлэл, гангийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ болон дэлхийн зах зээл дэх зэс, нүүрсний үнийн өөрчлөлт Монголын эдийн засгийн өсөлтийг тодорхойлох хамгийн чухал үзүүлэлт хэвээр байх нь.
Хэрэв БНХАУ дотоодын эрэлтийг дэмжих бодлогоо үргэлжлүүлж, аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл тогтвортой өсвөл Монголын экспортын хэмжээ нэмэгдэж, төсвийн орлого төлөвлөснөөс өндөр гарах боломжтой. Харин үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын удаашрал үргэлжилж, түүхий эдийн эрэлт буурвал экспортын орлого саарах эрсдэл бий.
Нөгөө талаар, дэлхий нийт нүүрстөрөгч багатай эдийн засагт шилжиж, сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан автомашин, хиймэл оюун ухаанд суурилсан дата төвүүдийн хөрөнгө оруулалт эрчимжиж байгаа нь Монголын хувьд шинэ боломж нээж буй.
Эдгээр салбарын үйлдвэрлэлд зэс стратегийн гол түүхий эдийн нэг хэвээр, олон улсын шинжээчид ойрын арван жилд зэсийн эрэлт тогтвортой өсөх төлөвтэй гэж үзэж байна. Энэ нь зэсийн томоохон нөөцтэй Монгол Улсын хувьд урт хугацааны хөрөнгө оруулалт татах, экспортын бүтцийг өргөжүүлэх боломжийг хадгалж байгаа ч уул уурхайн орлогоос хэт хамааралтай хэвээр байгаа эдийн засгаа төрөлжүүлэх шаардлага хэвээр байгааг мөн сануулж байна.
Оны хоёрдугаар хагаст анхаарах эрсдэл цөөнгүй байгаа аж. Геополитикийн хурцадмал байдал даамжирвал газрын тос болон ложистикийн зардал өсөж, импортын инфляцыг нэмэгдүүлэх магадлалтай. Үүний зэрэгцээ ам.долларын ханш чангарвал хөгжиж буй орнуудын өрийн үйлчилгээний зардал өсөж, олон улсын хөрөнгийн урсгал буурах эрсдэл үүсэх нь.
Мөн БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт төсөөллөөс сул байвал Монголын экспортын орлого буурах магадлалтай бөгөөд энэ нь төсвийн орлого, валютын нөөц, төгрөгийн ханшид дарамт учруулж болзошгүй юм. Иймд 2026 оны үлдсэн хугацаанд Монгол Улсын эдийн засгийн бодлогын гол зорилт экспортын өрсөлдөх чадварыг хадгалах, инфляцыг тогтворжуулах, төсвийн сахилга батыг бэхжүүлэх, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжихэд чиглэх шаардлагатай байна.
Хэрэв олон улсын зах зээлд томоохон сөрөг цочрол үүсэхгүй, уул уурхайн экспорт тогтвортой үргэлжилж, макро эдийн засгийн бодлого уялдаатай хэрэгжиж чадвал Монгол Улс 2026 оны хоёрдугаар хагаст Азийн бүс нутгийн харьцангуй өндөр өсөлттэй эдийн засгуудын нэг хэвээр үлдэх боломжтой.
Харин энэ боломжийг бодит үр өгөөж болгон хувиргахын тулд уул уурхайгаас олох орлогыг боловсрол, дэд бүтэц, үйлдвэрлэл, инновац болон эдийн засгийн төрөлжилтөд чиглүүлэх нь урт хугацааны тогтвортой хөгжлийн хамгийн чухал нөхцөл хэвээр байх юм.
