Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд Т.Аубакир өнөөдөр (2026.10.26) нийгмийн даатгал, тэтгэврийн тогтолцооны шинэчлэл, суурь тэтгэвэр, тэтгэврийн нэмэгдэл болон хувийн нэмэлт тэтгэврийн асуудлаар мэдээлэл хийлээ.
Нийгэм, эдийн засгийн нөхцөл байдал, хүн амын насжилт, хүн ам зүйн бүтэц, хөдөлмөрийн зах зээлийн өөрчлөлт нь нийгмийн даатгал, тэтгэврийн тогтолцоог шинэчлэх зайлшгүй шаардлага бий болжээ. Иймээс дэлхийн улс орнууд тэтгэврийн сангийн санхүүгийн тогтвортой байдлыг урт хугацаанд хангах, ирээдүй хойч үеийн санхүүгийн ачааллыг бууруулах, ахмад настнуудын амьжиргааны баталгааг сайжруулах зорилгоор тэтгэврийн тогтолцоогоо үе шаттай шинэчилж буй.
Монгол Улсын хувьд ч иргэдийн нийгмийн хамгааллыг сайжруулах, тэтгэврийн орлогын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх, нийгмийн даатгалын сангийн тогтвортой байдлыг хангах чиглэлээр шинэчлэлийн арга хэмжээг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ хүрээнд 2026 оны долдугаар сарын 2-ны өдөр Нийгмийн даатгалын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, олон давхаргат тэтгэврийн тогтолцоог бүрдүүлэх, суурь тэтгэвэр олгох, нийгмийн даатгалын хамрах хүрээг өргөжүүлэх, шимтгэл төлөлтийг дэмжих зэрэг бодлогын шинэ зохицуулалтыг тусгасан байна.
Шинэчлэлийн гол зорилго: Иргэдийг өндөр насанд хүрэхэд нь зөвхөн нэг эх үүсвэрээс хамааралтай бус, хэд хэдэн эх үүсвэрээр дамжуулан тогтвортой орлоготой байх нөхцөлийг бүрдүүлэх юм.
Нэг. Монгол Улс олон давхаргат тэтгэврийн тогтолцоонд шилжинэ
Өмнө нь иргэд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж, тэтгэвэрт гарахдаа нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авдаг үндсэн тогтолцоотой байсан. Харин тэтгэврийн шинэчлэлийн хүрээнд өндөр насны орлогыг дараах гурван эх үүсвэрээр бүрдүүлэх боломжийг бий болгохоор зорьж байна.
Нэгдүгээрт, улсын төсвөөс санхүүжих суурь тэтгэвэр. Суурь тэтгэвэр нь ахмад настнуудын орлогыг нэмэгдүүлэх, амьжиргааны баталгааг сайжруулах зорилготой. Энэ тэтгэврийг нийгмийн даатгалын сангаас бус, улсын төсвөөс буюу татварын орлогоос санхүүжүүлэхээр төлөвлөж байгаа нь онцлог юм.
Хоёрдугаарт, нийгмийн даатгалын сангаас олгох үндсэн тэтгэвэр. Энэ нь иргэний нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн хугацаа, төлсөн шимтгэл болон тэтгэвэр тогтоох холбогдох нөхцөлд үндэслэн тооцож олгодог тэтгэвэр юм. Өөрөөр хэлбэл, иргэн хөдөлмөр эрхэлж байх хугацаандаа нийгмийн даатгалын шимтгэл төлснөөр өндөр насны тэтгэвэр авах эрхээ бүрдүүлдэг.
Гуравдугаарт, хувийн нэмэлт тэтгэвэр. Иргэд хөдөлмөр эрхэлж байх хугацаандаа хувийн хуримтлал үүсгэж, тэтгэвэрт гарсныхаа дараа нэмэлт орлого авах боломжийг бүрдүүлэх зорилготой. Энэ чиглэлээр Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тухай анхдагч хуулийн төслийг боловсруулан, Улсын Их Хурлаар хэлэлцүүлж байна.
Ийнхүү олон давхаргат тэтгэврийн тогтолцоог хөгжүүлснээр иргэдийн өндөр насны орлого олон эх үүсвэрээс бүрдэх, зөвхөн нийгмийн даатгалын сангаас хамаарах хамаарал буурах, ахмад настнуудын санхүүгийн бие даасан байдал сайжрах боломжтой.
Хоёр. Суурь тэтгэвэр гэж юу вэ, хэнд олгох вэ? Суурь тэтгэвэр гэдэг нь ахмад настнуудын амьжиргааны баталгааг сайжруулах зорилгоор улсын төсвөөс санхүүжүүлэх тэтгэврийн нэмэлт орлого юм.
Энэхүү зохицуулалтын гол ач холбогдол нь нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж олсон үндсэн тэтгэвэр дээр нэмэлт орлого олгож, ялангуяа харьцангуй бага тэтгэвэртэй ахмад настнуудын амьжиргааг дэмжихэд оршино.
Суурь тэтгэврийг нийгмийн даатгалын шимтгэлээс санхүүжүүлэхгүй, улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээр төлөвлөж байгаа тул үндсэн тэтгэврээс санхүүжилтийн эх үүсвэрээрээ ялгаатай юм.
Суурь тэтгэвэр авах насны шаардлага
Сайд Т.Аубакир мэдээлэл өгөхдөө суурь тэтгэвэр авахад насны шаардлага тавигдахыг онцолсон. Ахмад настны тухай хуульд заасан насны болзлын дагуу:
Эмэгтэй хүн 55 нас хүрсэн байх;
Эрэгтэй хүн 60 нас хүрсэн байх шаардлагатай.
Цэргийн алба хаасан иргэдийн зарим нь ердийн насны босгоос эрт тэтгэвэрт гардаг. Иймд 55 нас хүрээгүй эмэгтэй, 60 нас хүрээгүй эрэгтэй цэргийн тэтгэвэр авагч тухайн үедээ суурь тэтгэвэр авах насны шаардлагыг хангахгүй.
Гэхдээ энэ нь тэднийг суурь тэтгэврээс бүрмөсөн хасаж байгаа гэсэн үг биш юм. Харин хуульд заасан насны болзлыг хангасан тохиолдолд суурь тэтгэвэр авах эрх нь үүсэх боломжтой.
Суурь тэтгэврийн хэмжээ
Суурь тэтгэврийн хэмжээг хүн бүрд ижил тогтоохгүй бөгөөд шимтгэл төлсөн хугацаа, үндсэн тэтгэврийн хэмжээ зэрэг үзүүлэлттэй уялдуулан сард 100,000-300,000 төгрөг байхаар тооцжээ. Үүнийг дараах жишээгээр ойлгож болно.
Шимтгэл төлсөн хугацаа Одоо авч буй үндсэн тэтгэвэр Суурь тэтгэвэр Нийт тэтгэвэр
43 жил 1,100,000 ₮ 300,000 ₮ 1,400,000 ₮
25 жил 3,300,000 ₮ 100,000 ₮ 3,400,000 ₮
27 жил 769,000 ₮ 236,550 ₮ 1,005,550 ₮
Эдгээр нь суурь тэтгэврийн зохицуулалтыг тайлбарласан жишээ бөгөөд иргэн бүрийн авах бодит хэмжээ нь холбогдох хууль, журам болон тооцооллын нөхцөлөөс хамаарна.
Урьдчилсан тооцоогоор, нийгмийн даатгалын сангаас болон цэргийн тэтгэвэр авагчдын 80 орчим хувь нь суурь тэтгэвэрт хамрагдах бөгөөд суурь тэтгэвэр авагчдын 85 орчим хувь нь сард 200,000 төгрөгөөс дээш хэмжээний нэмэгдэл авах боломжтой гэж тооцжээ. Суурь тэтгэврийн дундаж хэмжээг 224,000 төгрөг байхаар тооцсон байна.
Ингэснээр үндсэн тэтгэвэр багатай ахмад настнуудын орлого нэмэгдэж, өдөр тутмын хэрэглээ, хоол хүнс, эмчилгээ үйлчилгээ зэрэг зайлшгүй хэрэгцээгээ хангахад нь дэмжлэг үзүүлэх зорилготой.
Гурав. 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс тэтгэврийг 10 хувиар нэмэгдүүлнэ
Тэтгэвэр авагчдын орлогыг хамгаалах, инфляцын улмаас худалдан авах чадвар буурахаас сэргийлэх нь тэтгэврийн бодлогын чухал зорилтын нэг юм. Энэ хүрээнд нийгмийн даатгалын сангаас олгох тэтгэврийн хэмжээг өмнөх оны инфляцын жилийн дундаж түвшинтэй уялдуулан нэмэгдүүлэх зохицуулалт үйлчилдэг.
Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд Т.Аубакир 2026 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдөр мэдээлэл өгөхдөө нийгмийн даатгалын сангаас болон цэргийн тэтгэвэр авагчдын тэтгэврийг 2027 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 10 хувиар нэмэгдүүлэхээр төлөвлөж байгааг дурдав. Уг нэмэгдэлд шаардагдах хөрөнгийг Нийгмийн даатгалын сангийн 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлд тусган хэлэлцүүлж байгаа талаар мэдээлсэн байна.
Тэтгэврийг 10 хувиар нэмэгдүүлэх нь ахмад настнуудын орлогыг өсгөх, үнийн өсөлтийн нөлөөг тодорхой хэмжээнд нөхөх ач холбогдолтой. Гэхдээ бодит худалдан авах чадвар хэрхэн өөрчлөгдөх нь тухайн үеийн инфляц, өрхийн хэрэглээний зардал болон бусад эдийн засгийн нөхцөлөөс хамаарна.
Мөн суурь тэтгэвэр олгох болон үндсэн тэтгэврийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр 2027 онд нийгмийн даатгалын сангаас болон цэргийн тэтгэвэр авагчдын дундаж тэтгэврийн хэмжээ 1.3 сая төгрөгт хүрэх урьдчилсан тооцоо гарсан байна.
Энд дурдсан 10 хувийн нэмэгдэл болон 1.3 сая төгрөгийн дундаж хэмжээ нь төсөв, холбогдох шийдвэрийн батлагдсан нөхцөлтэй уялдан хэрэгжих тооцоолол гэдгийг анхаарах нь зүйтэй.
Дөрөв. Хувийн нэмэлт тэтгэвэр: Ирээдүйн орлогоо өөрөө бүрдүүлэх боломж
Тэтгэврийн шинэчлэлийн гурав дахь чухал чиглэл нь хувийн нэмэлт тэтгэврийн тогтолцоо юм.
Өнөөгийн нийгмийн даатгалын тогтолцоонд хөдөлмөр эрхэлж буй иргэдийн төлсөн шимтгэл нь тэтгэвэр авагчдын тэтгэврийг санхүүжүүлэхэд чухал үүрэгтэй. Харин хүн амын насжилт нэмэгдэж, тэтгэвэр авагчдын тоо өсөхийн хэрээр шимтгэл төлөгч болон тэтгэвэр авагчдын харьцаа өөрчлөгдөж, санхүүгийн дарамт нэмэгдэх эрсдэлтэй.
Ийм нөхцөлд зөвхөн улсын төсөв болон нийгмийн даатгалын сангаас хамаарахгүйгээр иргэд өөрсдөө өндөр насны нэмэлт хуримтлал бий болгох боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.
Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тогтолцооны хүрээнд иргэд хөдөлмөр эрхэлж байх хугацаандаа хуримтлал үүсгэж, тэтгэвэрт гарсан үедээ үндсэн тэтгэврээс гадна нэмэлт орлого авах боломжтой болох юм.
Монгол Улсын Засгийн газраас 2026 оны 03 дугаар сарын 18-ны өдөр өргөн мэдүүлсэн Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тухай анхдагч хуулийн төсөл нь энэхүү тогтолцооны эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхэд чиглэж байна.
Энэ тогтолцоо бүрэн хэрэгжсэнээр:
Иргэд өндөр насны орлогоо урьдчилан төлөвлөх боломж нэмэгдэнэ.
Үндсэн тэтгэврээс гадна нэмэлт орлогын эх үүсвэртэй болно.
Хувийн хуримтлал, урт хугацааны санхүүгийн төлөвлөлтийн ач холбогдол нэмэгдэнэ.
Нийгмийн даатгалын тогтолцоонд төвлөрөх санхүүгийн дарамтыг урт хугацаанд зохистой хуваарилах боломж бүрдэнэ.
Гэхдээ хувийн нэмэлт тэтгэврийн бодит үр өгөөж нь хууль эрх зүйн зохицуулалт, хуримтлалын нөхцөл, хөрөнгө оруулалтын удирдлага, шимтгэл хураамж болон иргэдийн оролцооноос хамаарна.
Тав. Нийгмийн даатгалын сангийн тогтвортой байдал яагаад чухал вэ?
Нийгмийн даатгалын тогтолцооны санхүүгийн тогтвортой байдал нь зөвхөн өнөөгийн тэтгэвэр авагчдын асуудал биш бөгөөд ирээдүйд тэтгэвэр авах хөдөлмөр эрхлэгчдийн эрх ашигтай шууд холбоотой.
Хүн амын насжилт нэмэгдэхийн хэрээр тэтгэвэр авагчдын тоо өсөх хандлагатай. Харин хөдөлмөр эрхлэгчдийн тоо, нийгмийн даатгалын хамрах хүрээ, шимтгэл төлөлт хангалттай хэмжээнд нэмэгдэхгүй бол сангийн орлого, зарлагын тэнцвэрт байдалд хүндрэл үүсэж болзошгүй.
Тиймээс нийгмийн даатгалын шинэчлэл нь дараах үндсэн чиглэлд ач холбогдолтой.
1. Нийгмийн даатгалын хамрах хүрээг өргөжүүлэх. Хөдөлмөр эрхэлж буй иргэдийг нийгмийн даатгалд хамруулах, шимтгэл төлөлтийг тогтмолжуулах нь сангийн орлогын тогтвортой байдлыг хангах үндсэн нөхцөл юм.
2. Шимтгэл төлөх нөхцөлийг сайжруулах. Ажил олгогч, ажиллагчдын шимтгэл төлөх нөхцөлийг уян хатан болгох, хуульд нийцсэн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь иргэдийн нийгмийн даатгалд хамрагдах боломжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ.
3. Тэтгэврийн орлогын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх. Суурь тэтгэвэр, нийгмийн даатгалын үндсэн тэтгэвэр, хувийн нэмэлт тэтгэврийг уялдуулан хөгжүүлснээр өндөр насны орлогыг олон эх үүсвэрээр бүрдүүлэх боломжтой.
4. Ирээдүй үеийн санхүүгийн ачааллыг зохистой удирдах. Тэтгэврийн бодлогыг хүн ам зүйн өөрчлөлт, хөдөлмөрийн зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан шинэчлэх нь тэтгэврийн тогтолцооны урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангахад чухал ач холбогдолтой.
Зургаа. Тэтгэврийн шинэчлэл иргэдэд ямар ач холбогдолтой вэ?
Тэтгэврийн шинэчлэлийн үр дүнг иргэдийн амьдралд үзүүлэх бодит нөлөөгөөр нь ойлгох нь чухал.
Өнөөдрийн тэтгэвэр авагчдад: Суурь тэтгэвэр болон үндсэн тэтгэврийн нэмэгдэл нь орлогыг нь нэмэгдүүлэх, амьжиргааны зардлаа нөхөхөд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой.
Олон жил шимтгэл төлсөн иргэдэд: Шимтгэл төлсөн хугацаа, тэтгэвэр тогтоох нөхцөлтэй уялдсан зохицуулалт нь тэтгэврийн эрхийг тооцох, шимтгэл төлөлтийн ач холбогдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ.
Залуу үеийнхэнд: Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тогтолцоо нь хөдөлмөр эрхэлж байх хугацаандаа хуримтлал үүсгэж, ирээдүйн орлогоо төлөвлөх боломжийг нэмэгдүүлнэ.
Ажил олгогч, ажиллагчдад: Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх нөхцөлийг сайжруулах зохицуулалт нь хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих, нийгмийн даатгалын хамрах хүрээг өргөжүүлэхэд чиглэнэ.
Нийгэм, эдийн засагт: Тэтгэврийн орлогын эх үүсвэрийг төрөлжүүлж, сангийн санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах нь нийгмийн хамгааллын тогтолцоог урт хугацаанд бэхжүүлэхэд ач холбогдолтой.
