Монголчууд төмөр замаа өөрсдөө барьж, бүтээн байгуулалтаа урагшлуулж чаддагаа харуулж байна. Харин энэ амжилтын жинхэнэ үнэ цэн зөвхөн төмөр зам тавьсанд бус, түүнийг түшиглэн үндэсний тээвэр, логистик, мэргэжлийн бизнесээ хөгжүүлж, далайд гарцгүй орны газар зүйн онцлогоо эдийн засгийн давуу тал болгоход оршино.
Монголын төмөр замын хөгжил бол зөвхөн ган зам, зүтгүүр, вагон, өртөө зөрлөгийн тухай асуудал биш. Энэ бол улс орон хөгжлийнхөө суурийг хэрхэн тавьж, эдийн засгийнхаа боломжийг хэрхэн тэлж, ирээдүйд ямар байр суурь эзлэх тухай томоохон сэдэв юм.
Төмөр замын бүтээн байгуулалттай холбоотой маргаан, шүүмжлэл олон жил үргэлжилсэн. Аль чиглэлээр тавих, ямар хөрөнгөөр санхүүжүүлэх, хэрхэн ашиглах, эдийн засгийн үр өгөөжийг нь яаж нэмэгдүүлэх тухай асуулт ч цаашид тавигдсаар байх нь зүйн хэрэг. Томоохон бүтээн байгуулалт бүрт хэлэлцэх, шүүмжлэх, алдаа оноогоо дүгнэх зүйл олон бий.
Гэхдээ энэ бүх маргааны цаана нэг чухал бодит үр дүнг олж харах хэрэгтэй. Монголчууд төмөр замын бүтээн байгуулалтыг өөрсдөө хийж, инженерийн мэдлэг, мэргэжлийн ур чадвар, зохион байгуулалтын туршлагаа ахиулж чаддаг болж байна. Энэ бол бахархах учиртай ахиц.
Бүтээн байгуулалт гэдэг өөртөө итгэх итгэл юм
Улс орны хөгжил бусдын хийж өгсөн дэд бүтцийг ашиглахаас гадна өөрийн хэрэгцээ, зорилгод нийцсэн дэд бүтцээ төлөвлөж, бүтээн байгуулж, үр ашигтай ажиллуулах чадвартай болохоос хамаардаг.
Төмөр зам барина гэдэг амар ажил биш. Нарийн инженерчлэл, мэргэжлийн хүний нөөц, техник технологи, санхүүжилт, менежмент, олон талын уялдаа холбоо шаарддаг. Ийм том ажлыг хийж гүйцэтгэх явцад үндэсний компаниудын туршлага нэмэгдэж, мэргэжилтнүүдийн ур чадвар ахиж, дараагийн бүтээн байгуулалтад хэрэг болох мэдлэг, чадавх хуримтлагддаг.
Өнөөдөр хийж буй ажил маргаашийн илүү том зорилгын суурь болж чадах билээ. Нэг төмөр зам барихдаа хуримтлуулсан туршлага дараагийн төслийн хугацаа, чанар, зохион байгуулалтад нөлөөлнө. Дотоодын мэргэжилтнүүдийн ур чадвар нэмэгдэхийн хэрээр гаднын мэдлэг, технологийг зүгээр нэг худалдан авахаас илүүтэй өөрийн нөхцөлд тохируулан ашиглах боломж өргөжнө.
Энэ утгаараа төмөр замын бүтээн байгуулалтын үр дүнг зөвхөн хэдэн километр зам тавьснаар хэмжих нь учир дутагдалтай. Бид хэр их туршлага хуримтлуулав, ямар чадвар эзэмшив, үндэсний инженерчлэл болон мэргэжлийн бизнесээ хэрхэн хөгжүүлэв гэдгээр нь ч дүгнэх ёстой.
Далайд гарцгүй ч боломж бий
Монгол Улс далайд гарцгүй. Гэхдээ энэ газар зүйн онцлог нь заавал хөгжлийн хязгаарлалт байх албагүй.
Бид Орос, Хятад гэсэн хоёр том зах зээлийн дунд, Ази, Европыг холбосон эх газрын орон зайд оршдог. Энэ байрлалаа зөв ашиглаж чадвал төмөр зам, авто зам, хил дамнасан тээвэр, логистикийн үйлчилгээгээ хөгжүүлэх бодит боломж бий.
Энд нэг зүйлийг онцлох хэрэгтэй. Газар зүйн байршил өөрөө эдийн засгийн давуу тал болдоггүй. Түүнийг давуу тал болгохын тулд найдвартай дэд бүтэц, өрсөлдөхүйц тариф, хил гаалийн шуурхай үйлчилгээ, олон улсын хамтын ажиллагаа, тогтвортой бодлого шаардлагатай.
Төмөр замын сүлжээ өргөжиж, боомтуудтайгаа үр ашигтай холбогдож, тээврийн хүчин чадал нэмэгдэхийн хэрээр Монгол Улс зөвхөн уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ гадагш гаргадаг орон байхаас илүү өргөн боломж руу алхаж чадна.
Бүс нутгийн транзит тээвэрт оролцож, ачаа тээврийн урсгалаас орлого олох, тээвэр зуучлал, агуулах, засвар үйлчилгээ, ложистикийн төв зэрэг олон төрлийн бизнес хөгжүүлэх нөхцөл бүрдэнэ.
Монгол Улсын зорилго бол зүгээр нэг төмөр замтай улс байх биш, төмөр замын сүлжээгээ эдийн засгийн бодит өгөөж болгон хувиргаж чаддаг улс болох юм.
Төр зам тавьж, хувийн хэвшил үнэ цэн бүтээх боломж
Дэд бүтцийн хөгжил зөвхөн төрөөс хамааралтай хэвээр байвал түүний эдийн засагт үзүүлэх үр өгөөж бүрэн нээгдэхгүй. Төр урт хугацааны хөгжлийн бодлогоо тодорхойлж, суурь дэд бүтцийг хөгжүүлэх, хууль эрх зүйн тогтвортой орчин бүрдүүлэх, шударга өрсөлдөөнийг хамгаалах үүрэгтэй.
Харин тэр дэд бүтцийг түшиглэн тээвэр, ложистик, засвар үйлчилгээ, инженерийн шийдэл, мэдээллийн технологи, ачаа зуучлал зэрэг салбарт хувийн хэвшил идэвхтэй ажиллах боломжтой байх ёстой. Төмөр зам тавигдсанаар ажил дуусахгүй. Харин ч дараагийн шатны ажил эхэлнэ.
Ачаа тээвэрлэх компаниуд хэрэгтэй. Вагоны засвар үйлчилгээ, сэлбэг хэрэгслийн нийлүүлэлт, тээврийн төлөвлөлт, агуулахын менежмент, ачааны мэдээлэл солилцох систем, хил дамнасан ложистикийн мэргэжлийн үйлчилгээ шаардлагатай болно.
Эдгээрийг дотоодын компаниуд хөгжүүлж чадвал төмөр замын үр өгөөж зөвхөн тээврийн салбарт үлдэхгүй. Шинэ ажлын байр бий болж, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэгдэж, үндэсний бизнесүүдийн өрсөлдөх чадвар нэмэгдэнэ.
Төр бүх үйлчилгээг өөрөө эрхлэх бус, хувийн хэвшил ажиллаж, хөрөнгө оруулж, инновац нэвтрүүлэх боломжтой орчныг бүрдүүлснээр дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалт эдийн засгийн олон салбарт үржих боломжтой юм.
Хурд, чанар, үр өгөөж гурав хамт байх ёстой
Бид бүтээн байгуулалтаа хийж чаддаг болсон нь чухал. Гэхдээ үүгээр ажлаа дууссан гэж үзэж болохгүй. Төмөр замын жинхэнэ үнэ цэн түүнийг ашиглалтад оруулсны дараа илүү тодорхой харагдана.
Хэр хэмжээний ачаа тээвэрлэж байна, тээврийн зардлыг хэр бууруулж байна, үндэсний экспортод ямар хувь нэмэр оруулж байна, хөрөнгө оруулалтын үр өгөөж нь ямар байна гэдгээр амжилтыг нь хэмжих учиртай.
Тиймээс хурдан барихын зэрэгцээ чанартай барих, чанартай барихын зэрэгцээ үр ашигтай ажиллуулах, үр ашигтай ажиллуулахын зэрэгцээ байгаль орчин, аюулгүй байдал, урт хугацааны засвар арчлалтаа анхаарах шаардлагатай.
Мөн төмөр замын төслүүдийг хооронд нь уялдуулах, боомтын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, хөрш орнуудтай тээврийн нөхцөлөө сайжруулах, ачаа тээврийн тогтвортой урсгал бий болгох нь чухал. Өөрөөр хэлбэл, ган зам тавих нь эхлэл. Харин түүнийг эдийн засгийн хөдөлгүүр болгох нь жинхэнэ зорилго маань юм.
Төмөр замчдадаа баяр хүргэе
Томоохон бүтээн байгуулалтын ард инженер, техникийн ажилтан, замчин, гагнуурчин, машин механизмын оператор, төслийн зохион байгуулагч, олон мэргэжлийн хүмүүсийн хөдөлмөр бий. Тэдний мэдлэг, ур чадвар, тэсвэр хатуужил, хамтын ажиллагааг үнэлэх учиртай. Төмөр замын салбарт ажиллаж буй нийт хамт олон, бүтээн байгуулалтад хувь нэмрээ оруулсан хүн бүрд баяр хүргэе.
Монголчууд бид эх газрын уудам нутагтаа төмөр замын сүлжээгээ үе шаттай хөгжүүлж, тээврийн боломжоо нэмэгдүүлэн, бүс нутгийн холболтоо сайжруулах бүрэн боломжтой. Үүний тулд өнөөдрийн ололтоо бататгаж, алдаа оноогоо шударгаар дүгнэж, дараагийн зорилгоо илүү оновчтой тодорхойлох хэрэгтэй.
Ирээдүйд Монгол Улс далайд гарцгүй орны хувьд тулгардаг бэрхшээлээ даван туулж, эх газрын транзит тээврийн чухал зангилаа болох зорилго тавьж болно. Гэхдээ энэ нь зөвхөн төмөр замаар шийдэгдэхгүй. Дэд бүтэц, бодлого, олон улсын харилцаа, мэргэжлийн бизнес, хүний нөөц бүгд хамтдаа хөгжих ёстой.
Өнөөдөр бид төмөр замаа барьж чаддаг гэдгээ бататгаж байна. Маргааш түүгээрээ үнэ цэн бүтээдэг, бүс нутгийн тээвэрт өрсөлддөг, үндэсний бизнесээ хөгжүүлдэг улс болох учиртай. Монгол Улсын хөгжилд хөтлөх ган зам улам уртсаж, түүнийг дагасан боломж улам өргөжих болтугай.
Э.ЦЭЦЭН
