Гэрлэлтийн тоо буурч, гэрлэлт цуцлалт нэмэгдэн, төрөлтийн түвшин саарч буй энэ үед гэр бүлийн тогтвортой байдлыг дэмжих, залуу гэр бүлүүдийн амьдрах орчныг сайжруулах зорилготой хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцэж эхэллээ.
Төсөлд хүүхэдтэй болон олон хүүхэдтэй гэр бүлийг орон сууцанд хамруулахад дэмжлэг үзүүлэх, ажил, амьдралын тэнцвэрийг хангах, мөнгөн дэмжлэгийн тогтолцоог өөрчлөх, гэр бүлийн боловсрол, сэтгэл зүйн үйлчилгээг хүртээмжтэй болгох зэрэг зохицуулалт тусгажээ.
Засгийн газраас 2026 оны зургадугаар сарын 11-нд өргөн мэдүүлсэн Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг УИХ-ын 2026 оны намрын ээлжит чуулганы аравдугаар сарын 9-ний өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж эхэлсэн юм.
Хуулийн төсөл санаачлагчийн илтгэлийг УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд Т.Аубакир танилцуулахдаа гэр бүл бол хүүхэд өсөж хүмүүжих, хүн төлөвших, үндэсний өв соёл, үнэт зүйлс үе дамжин өвлөгдөх үндсэн орчин гэдгийг онцоллоо. Тэрбээр гэр бүлийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх нь хүний хөгжил, хүн амын тогтвортой өсөлтийг хангах төрийн бодлогын чухал зорилт болохыг тэмдэглэв.
Гэрлэлтийн тоо буурч, цуцлалт нэмэгдэж байна
Үндсэн хуульд “Гэр бүл, эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхлыг төр хамгаална” хэмээн заасан. Гэвч сүүлийн жилүүдийн статистик мэдээллээс харахад Монгол Улсад хүн амын жилийн өсөлт саарч, гэрлэлтийн тоо буурч, гэрлэлт цуцлалт нэмэгдэх хандлага ажиглагдаж байгааг сайд танилцуулсан юм.
Тухайлбал, 2021-2025 онд Монгол Улсын хүн ам 3.4 саяас 3.59 сая болж өссөн ч жилийн өсөлтийн хувь 1.5-аас 1.03 хувь хүртэл дараалан буурчээ. Мөн энэ хугацаанд шинээр бүртгүүлсэн гэрлэлтийн тоо 16,118-аас 12,582 болж буурсан бол гэрлэлт цуцлалтын тоо 3,391-ээс 4,493 болж нэмэгдсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, таван жилийн хугацаанд гэрлэлтийн бүртгэл 21.9 хувиар буурч, гэрлэлт цуцлалт 32.5 хувиар өсжээ.
Шүүхийн журмаар цуцалсан гэрлэлтийн тоо ч нэмэгдсэн байна. Түүнчлэн гэрлэлтийг сэргээх тохиолдол цөөн байгааг сайд дурдав. Тухайлбал, шүүхийн журмаар 2023, 2024 онд тус бүр 11, 2025 онд долоон гэрлэлт сэргээгдсэн бөгөөд сүүлийн гурван жилд нийт 29 гэрлэлтийг сэргээжээ.
Эдгээр үзүүлэлт нь гэр бүлийн тогтвортой байдлыг хангах, гэр бүлийн маргаанаас урьдчилан сэргийлэх, хосуудад мэргэжлийн тусламж, үйлчилгээ хүргэх шаардлага байгааг харуулж буйг төсөл санаачлагч онцолсон юм.
Төрөлт бууралтыг зөвхөн мөнгөн тэтгэмжээр шийдэх боломжгүй
Төрөлтийн түвшин 2016 оноос хойш тогтмол буурч байгаа нь хүн ам зүйн бодлого, үндэсний аюулгүй байдлын хүрээнд анхаарах асуудал болжээ. 2026 онд хийсэн “Монгол Улсын төрөлтийн шинжилгээ, бодлого” судалгаанд төрөлтийн бууралт түр зуурын үзэгдэл биш болохыг дурдсан байна.
Эмэгтэйчүүдийн насан туршдаа төрүүлэх хүүхдийн тоо багасаж, залуу гэр бүлүүд хоёр, гурав дахь хүүхдээ төрүүлэх шийдвэрээ хойшлуулах хандлага ажиглагджээ. Гэхдээ залуучуудын хүүхэдтэй болох хүсэл буураагүй, харин орон сууцны хүртээмж, орлогын тогтворгүй байдал, хүүхэд асрах ачаалал, ажил, амьдралын тэнцвэрийг хангах хүндрэл зэрэг нь төрөлтөө хойшлуулахад нөлөөлж байгааг судалгаанд дурдсан байна.
Иймд гэр бүлийг дэмжих бодлогыг зөвхөн мөнгөн тэтгэмжээр хязгаарлах бус, орон сууц, хөдөлмөр эрхлэлт, хүүхэд асаргаа, эрүүл мэнд, боловсрол болон нийгэм, сэтгэл зүйн үйлчилгээтэй уялдуулах шаардлагатай гэж үзжээ. Энэ хүрээнд гэр бүлийг дэмжих төрийн бодлого, үйлчилгээний эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх зорилгоор анхдагч хуулийн төслийг боловсруулсан байна.
Хүүхэдтэй гэр бүлд орон сууцны дэмжлэг үзүүлнэ
Хуулийн төсөлд гэр бүлийн амьдрах орчныг сайжруулах, залуу гэр бүлүүдийн орон сууцтай болох боломжийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн хэд хэдэн зохицуулалт тусгажээ. Тодруулбал, хүүхэдтэй залуу гэр бүл болон гурав ба түүнээс дээш хүүхэдтэй гэр бүлийг анх удаа ипотекийн зээл авах, эсвэл түрээсийн орон сууцанд хамрагдах үед нь тэргүүн ээлжид хамруулах боломжийг бүрдүүлэхээр төлөвлөсөн байна.
Мөн орон сууцны урьдчилгаа төлбөрийн 60 хүртэлх хувьд Зээлийн батлан даалтын сангаас батлан даалт гаргах зохицуулалтыг тусгажээ. Энэ нь орон сууц худалдан авахад шаардлагатай урьдчилгаа төлбөрөө бүрдүүлэхэд хүндрэлтэй байгаа гэр бүлүүдэд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой юм. Гэхдээ эдгээр нь хуулийн төсөлд тусгасан зохицуулалт бөгөөд хэрэгжих нөхцөл, шалгуур нь холбогдох хууль, журам болон цаашдын шийдвэрээс хамаарна.
Ажил, амьдралын тэнцвэрийг хангах зохицуулалт тусгажээ
Гэр бүлийн тогтвортой байдлыг дэмжихэд зөвхөн орлого, орон сууцнаас гадна ажилтнууд хүүхдээ асрах, гэр бүлийн гишүүдээ халамжлах боломжтой байх нь чухал гэж төсөл санаачлагч үзсэн байна. Энэ хүрээнд ажил олгогчид дараах уян хатан нөхцөлийг хөдөлмөрийн дотоод журамдаа тусган хэрэгжүүлэх эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэхээр тусгажээ. Үүнд:
- Бага насны хүүхэдтэй ажилтны ажлын цагийг хоёр хүртэл цагаар богиносгох;
- Гэр бүлийн ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй гишүүнээ асарч буй ажилтанд зайнаас ажиллах боломж олгох;
- Ерөнхий боловсролын сургуульд суралцдаг хүүхэдтэй ажилтан хичээлийн жилийн өвлийн амралтын хугацаанд ээлжийн амралтаа авах тохиолдолд нэмэгдэл амралтын хугацаа олгох зэрэг зохицуулалт багтаж байна.
Эдгээр арга хэмжээ нь хүүхэд асрах болон гэр бүлийн бусад гишүүнээ халамжлах үүрэг, хөдөлмөр эрхлэлтийг зохистой хослуулахад чиглэжээ.
Мөнгөн дэмжлэгийг хүн ам зүйн бодлоготой уялдуулна
Төслийн нэг чухал хэсэг нь гэр бүлд олгодог мөнгөн дэмжлэгийн тогтолцоог шинэчлэх асуудал юм. Одоогийн байдлаар Нийгмийн халамжийн тухай хууль болон холбогдох бусад хуулийн хүрээнд олгож буй хүүхдийн мөнгө, жирэмсэн эхийн тэтгэмж, гурав хүртэлх насны хүүхэд асарсны тэтгэмж, ихэр хүүхдийн мөнгөн тэтгэмж, “Эхийн алдар” одонтой эхэд олгох тусламж зэрэг дэмжлэгийг хүн ам зүйн бодлогын арга хэмжээ болгон зохион байгуулахаар төсөлд тусгасан байна.
Үүнтэй холбогдуулан Нийгмийн халамжийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, мөн зарим холбогдох хуулийг хүчингүй болсонд тооцох тухай хуулийн төслүүдийг хамтад нь боловсруулжээ. Ингэснээр гэр бүл, төрөлтийг дэмжихэд чиглэсэн арга хэмжээг нийгмийн халамжийн ерөнхий тогтолцооноос ялган авч үзэж, хүн амын өсөлт, гэр бүлийн хөгжилтэй уялдсан бодлогын хүрээнд зохицуулах зорилготой аж.
Гэр бүлийн боловсрол, сэтгэл зүйн үйлчилгээг өргөжүүлнэ
Хуулийн төсөлд гэр бүлийн боловсрол олгох, гэрлэгчдийн харилцааг сайжруулах, гэр бүлийн хүчирхийллээс урьдчилан сэргийлэх, гэр бүлийн маргааныг шийдвэрлэхэд мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэх тогтолцоог бүрдүүлэхээр тусгажээ. Тухайлбал,
Гэр бүлд зориулсан нийгэм, сэтгэл зүйн үйлчилгээг бүх шатны нэгжээр дамжуулан хүртээмжтэй хүргэх, аймаг, дүүрэг бүрд Гэр бүлийн хөгжлийн цогц үйлчилгээний төв ажиллуулах боломжийг төлөвлөсөн байна. Мөн гэр бүлийн маргааныг шийдвэрлэхэд сэтгэл зүйчийн оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр холбогдох эрх зүйн зохицуулалтыг боловсруулж байгаа аж.
Гэр бүлийн хэргийг дагнан шийдвэрлэх шүүх 2026 оны арваннэгдүгээр сарын 1-нээс үйл ажиллагаагаа эхлүүлэхээр төлөвлөсөн бөгөөд үүнтэй холбоотойгоор Засгийн газар болон холбогдох сайд нар хамтран батлах 10 журам, аргачлал, хөтөлбөрийн төслийг Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам боловсруулж байгааг Т.Аубакир сайд танилцууллаа.
Түүнчлэн цахим шилжилтийн хүрээнд “И-Монгол академи”-тай хамтран E-Mongolia төрийн үйлчилгээний нэгдсэн систем дэх “Гэр бүл” дэд цэсээр дамжуулан хиймэл оюун ухаанд суурилсан сэтгэл зүйч, нийгмийн ажилтны үйлчилгээг хүргэх боломжийг судалж, төсөлд холбогдох зохицуулалт тусгасан байна.
Энэ нь гэр бүлийн зөвлөгөө, нийгмийн үйлчилгээг иргэдэд илүү хүртээмжтэй хүргэх зорилготой боловч хиймэл оюун ухаанд суурилсан үйлчилгээний бодит хэрэглээ, чанар, хүний мэргэжлийн тусламжтай хэрхэн уялдах нь хэрэгжилтийн шатанд чухал асуудал байх юм.
“Гэр бүлийн өдөр”-тэй болох санал гаргажээ
Төсөлд гэр бүлийн үнэ цэн, эцэг эхийн хамтын оролцоог нэмэгдүүлэх, гэр бүлд чиглэсэн үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор “Гэр бүлийн өдөр” хэмээх тэмдэглэлт өдрийг бий болгох санал тусгажээ. Уг өдрийг Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хуульд тусгах, тэмдэглэлт өдрөөр гэр бүлд чиглэсэн үйл ажиллагаа зохион байгуулах, баярын өдрүүд долоо хоногийн амралтын өдрүүдтэй давхацсан тохиолдолд дараагийн долоо хоногийн ажлын өдрүүдэд шилжүүлэх зохицуулалтыг төсөлд тусгасан талаар сайд мэдээлэв.
Төсөл санаачлагчийн үзэж буйгаар эдгээр зохицуулалт хэрэгжсэнээр хүүхэд өсгөн хүмүүжүүлэхэд эцэг, эхийн хамтын оролцоо нэмэгдэж, асаргаа шаардлагатай гишүүнтэй гэр бүлийн ачааллыг хуваалцах, гэр бүлд ээлтэй ажлын байр, орон нутаг, нийгмийн орчныг бүрдүүлэх эрх зүйн үндэс бий болох юм.
Мөн хуулийн төслийг хэрэгжүүлэхэд улсын төсөвт нэмэлт ачаалал үүсгэхгүй бөгөөд одоо байгаа халамжийн зардлыг илүү оновчтой хуваарилж, гэр бүлийн хөгжилд чиглүүлэх давуу талтай гэж Т.Аубакир сайд тодотгосон байна.
Байнгын хорооны гишүүдийн 72.7 хувь нь дэмжжээ
Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэбат нэгдсэн хуралдаанд танилцуулав. Байнгын хороо аравдугаар сарын 6-ны өдрийн хуралдаанаараа хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцсэн бөгөөд хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 72.7 хувь нь Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай хуулийн төслийг үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэхийг дэмжжээ.
Мөн хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг ч үзэл баримтлалын хүрээнд хэлэлцэх нь зүйтэй гэж үзсэн байна. Хуулийн төслийг УИХ-ын цахим хуудсаар дамжуулан иргэд, олон нийтэд танилцуулж, санал авч байгаа талаар Байнгын хорооноос мэдээлжээ.
Нэгдсэн хуралдааны үеэр УИХ-ын гишүүд төсөл санаачлагчийн илтгэл болон Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан асуулт асууж, салбарын сайд болон ажлын хэсгийн гишүүдээс хариулт, мэдээлэл авсан байна. А.Ариунзаяа, П.Батчимэг, Б.Пүрэвдорж, Б.Хэрлэн, Ж.Баясгалан, Х.Баасанжаргал, П.Сайнзориг, О.Саранчулуун, Ц.Мөнхтуяа, С.Одонтуяа нар хэлэлцүүлэгт оролцжээ.
Улмаар УИХ-ын гишүүдээс Б.Хэрлэн, С.Ганбаатар, О.Саранчулуун, Ц.Ганзориг нар Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг дэмжиж буй байр сууриа илэрхийлсэн байна. Харин УИХ-ын гишүүн Р.Сэддорж гэр бүлийг дэмжих бодлогын асуудлаас гадна “Үдийн цай” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд Засгийн газар, холбогдох яамд анхаарах шаардлагатайг дурджээ.
Гишүүд байр сууриа илэрхийлсний дараа хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх асуудлаар санал хураалтыг 15:00 цагт явуулахаар товлосон байна.
Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих тухай хуулийн төсөл нь орон сууц, мөнгөн тусламжаас эхлээд хөдөлмөрийн уян хатан нөхцөл, хүүхэд асаргаа, сэтгэл зүйн үйлчилгээ хүртэлх олон асуудлыг нэг бодлогын хүрээнд уялдуулахыг зорьж буйгаараа онцлог. Харин эдгээр дэмжлэг ямар шалгуураар, ямар санхүүжилтээр, хэрхэн хэрэгжих нь хуулийн төслийн цаашдын хэлэлцүүлэг болон холбогдох зохицуулалтаар тодорхой болох юм.
