Номхон далайн баруун өмнөд хэсэгт, Австралийн зүүн талд дэлхийн газрын зураг дээр бараг харагддаггүй асар том эх газрын биет оршдог. Зеландиа (Zealandia) буюу маори хэлээр Te Riu-a-Māui хэмээн нэрлэгддэг энэ бүс нутгийг геологичид дэлхийн найм дахь тив хэмээн тодорхойлох шинжлэх ухааны үндэслэл хангалттай гэж үздэг.
Гэхдээ Зеландиа бусад тивээс нэг онцгой ялгаатай. Түүний нийт талбайн ойролцоогоор 94–95 хувь нь өнөөдөр далайн усан дор байдаг. Иймээс газрын зураг дээр бид зөвхөн түүний уснаас цухуйсан жижиг хэсгүүдийг хардаг. Шинэ Зеланд, Шинэ Каледони болон хэд хэдэн арал нь энэхүү асар том эх газрын дээрх хэсгүүд аж.
4.9 сая км² талбайтай “далд тив”
Зеландиа ойролцоогоор 4.9 сая км² талбайтай бөгөөд 4,300 орчим км урт үргэлжилдэг. Энэ нь Мадагаскараас ойролцоогоор зургаа дахин том, Энэтхэгийн нийт нутаг дэвсгэртэй ойролцоо хэмжээтэй.
Ийм асар том эх газар яагаад бидний нүдэнд харагддаггүй вэ? Учир нь, Зеландиагийн ихэнх хэсэг далайн түвшнээс хэдэн километрийн гүнд оршдог. Судлаачдын тооцоолсноор, түүний ердөө 5-6 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш ил гарсан байна. Тиймээс Зеландиаг заримдаа “далд тив” гэж нэрлэдэг.
Яагаад түүнийг тив гэж үздэг вэ?
Зеландиаг тив гэж тодорхойлох гол үндэслэл нь зөвхөн хэмжээ биш аж. Түүний доорх царцдас нь далайн ёроолын ердийн базальтлаг царцдасаас ялгаатай, эх газрын шинжтэй.
Геологийн судалгаагаар, Зеландиад боржин зэрэг цахиурын агууламж өндөртэй чулуулгууд, тунамал болон хувирмал чулуулгийн өргөн тархсан тогтоц илэрчээ. Мөн түүний царцдас хүрээлэн буй далайн царцдасаас харьцангуй зузаан бөгөөд геологийн хувьд олон янзын бүтэцтэй байдаг аж.
2017 онд GSA Today сэтгүүлд нийтлэгдсэн олон улсын судалгааны баг Зеландиагийн 4.9 сая км² орчим талбайг эх газрын царцдас эзэлдэг, Австралиас геологийн хувьд тусгаарлагдсан, тодорхой хил хязгаартай хэмээн үзэж, түүнийг тусдаа тив гэж нэрлэхийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй гэж дүгнэжээ.
Судлаачид мөн тивийг тодорхойлоход хэрэглэж болох геологийн шалгуурын хувьд том талбай, эх газрын царцдас, тодорхой геологийн хил хязгаар, бусад эх газраас тусгаарлагдсан байдал зэрэг шинжийг онцолсон байдаг.
Нэгэн цагт Гондванагийн нэг хэсэг байжээ
Зеландиагийн түүх өнөөгийн дүр төрхөөсөө огт өөр аж. Олон арван сая жилийн өмнө энэ эх газар өнөөгийн Австрали, Антарктид, Африк, Өмнөд Америк зэрэг эх газруудыг нэгтгэж байсан эртний супертив болох Гондванагийн нэг хэсэг байжээ.
Ойролцоогоор 100-60 сая жилийн өмнөөс Зеландиа Гондванагаас салж эхлэх үед түүний царцдас асар ихээр сунан, нимгэрсэн аж. Улмаар эх газрын царцдас нимгэрсний зэрэгцээ газар нутаг изостатик тэнцвэрийн нөлөөгөөр доош сууж, далайн усанд автагдсан байна.
Тиймээс Зеландиаг зүгээр л “далайд живсэн том арал” гэж ойлгох нь өрөөсгөл аж. Геологийн хувьд энэ нь нэгэн цагт хуурай газрын томоохон хэсгийг бүрдүүлж байсан, өнөөдөр ихэнх нь усан дор оршиж буй нэгэн бүхэл эх газрын тогтолцоо юм байна.
Зеландиаг бүхэлд нь зураглахад хэдэн арван жил шаарджээ
Зеландиаг судлахад хамгийн том бэрхшээл нь түүний ихэнх хэсэг далайн ёроолд байгаатай холбоотой аж. Гэхдээ сүүлийн хэдэн арван жилд далайн гүний судалгаа, чулуулгийн дээж, соронзон болон таталцлын хэмжилт, далайн ёроолын зураглал зэрэг олон төрлийн мэдээлэл цугларснаар эрдэмтэд Зеландиагийн бүтцийг улам тодорхой болгож чаджээ.
2023 онд GNS Science Зеландиагийн геологи, галт уул, тунамал сав газруудыг усан доорх хил хүртэл нь хамруулсан зураглалыг бүрэн дуусгаснаа мэдээлсэн. Тус судалгаагаар, тивийн геологийн бүтцийн талаарх шинэ мэдээллүүд илэрсэн байна.
Тухайлбал, эрдэмтэд Зеландиагийн дундуур ойролцоогоор 4,000 км үргэлжлэх эртний боржин чулуулгийн “нуруу” байгааг тодорхойлжээ. Үүнийг геологичид Median Batholith хэмээн нэрлэдэг бөгөөд зарим хэсэг нь 250-100 сая жилийн настай болохыг судалгаагаар тогтоосон байна.
Зеландиагийн хамгийн өндөр цэг
Зеландиа бүхэлдээ усан дор байдаггүй. Түүний хамгийн өндөр цэг Шинэ Зеландын Өмнөд арал дахь алдарт Аораки/Маунт Күүк бөгөөд далайн түвшнээс дээш 3,724 метр өндөрт хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, бидний “Шинэ Зеланд” гэж мэддэг улс геологийн хувьд асар том, ихэнхдээ далайн доор нуугдсан эх газрын ердөө жижигхэн ил гарсан хэсгүүдийн нэг аж.
Далайн ёроол бол зүгээр нэг “хоосон орон зай” биш
Зеландиагийн түүх дэлхийн газрын зураг бидний төсөөлдөгөөс хавьгүй өөр болохыг харуулдаг байна. Далайн түвшнээс доош оршдог учраас бидэнд харагддаггүй ч түүний доор уул нуруу, гүн хөндий, галт уулын бүс, тунамал сав газар, эртний чулуулгийн тогтоц, тектоникийн хагарал бүхий асар том геологийн ертөнц бий аж.
GNS Science-ийн геологийн болон тектоникийн зураглалд эдгээр бүтэц, чулуулгийн нас, тектоник хавтангийн хөдөлгөөн зэрэг олон мэдээллийг нэгтгэн харуулдаг байна. Иймд Зеландиа бол зүгээр нэг сонирхолтой газарзүйн үзэгдэл биш.
Энэ нь тивүүд хэрхэн үүсэж, нимгэрч, салж, далайн усан дор ордог үйл явцыг судлах байгалийн асар том лаборатори аж. 2017 оны судалгаанд ч Зеландиаг судлах нь тивийн хагарал, царцдасны нимгэрэл, супертивүүдийн задралын үйл явцыг ойлгоход чухал ач холбогдолтой гэж онцолжээ.
Дэлхийн газрын зураг бидэнд бүх үнэнийг харуулдаггүй
Зеландиагийн хамгийн гайхалтай зүйл нь түүний хэмжээ биш, харин бидний нүдэнд бараг харагддаггүйд оршдог байна.
Өнөөдөр дэлхийн газрын зураг дээр Шинэ Зеланд хэдхэн арал болон харагддаг. Харин тэдгээр арлын доогуур үргэлжилсэн эх газрын царцдас далайн ёроолоор хэдэн сая км² талбайд тархжээ.
Тиймээс Зеландиа бидэнд нэг энгийн боловч гайхалтай үнэнийг сануулдаг: дэлхийн газрын зураг бол дэлхийн гадаргын зөвхөн ил харагдах хэсгийн зураг. Далайн доор бидний нүдэнд үл үзэгдэх асар том геологийн түүх, тэр ч байтугай бараг бүтэн нэг тив хүртэл оршиж байдаг аж.
Зеландиа бол алга болсон тив биш. Харин ихэнх хэсэг нь далайн усан дор нуугдсан, геологийн хувьд тусдаа эх газрын тогтолцоо юм байна.
Эх сурвалж: GSA TODAY, GNS SCIENCE,
