Хүйтэн уур амьсгал, эрчим хүч, газар нутаг, дата тусгаар тогтнолыг эдийн засгийн шинэ давуу тал болгох Монгол Улсын оролдлогын талаар Еuronews мэдээлснийг бид энэ удаа "БИДНИЙ ТУХАЙ" буландаа онцолж байна.
2026 оны наймдугаар сарын 25-нд Монгол Улсын тухай олон улсын хэвлэлүүдэд нэгэн сонирхол татахуйц сэдэв давамгайлав. Энэ нь уул уурхай, нүүрс, зэс ч биш. Харин хиймэл оюун ухаан, өндөр хүчин чадлын тооцоолол, өгөгдөл хадгалалтын дата төвүүд байлаа.
НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын COP17 бага хурал Улаанбаатарт үргэлжилж байна. Энэ үеэр Монгол Улс өөрийгөө Азийн дата төвийн шинэ зангилаа болгох зорилгоо олон улсын хөрөнгө оруулагчдад танилцуулж, нийт 863 МВт хүртэлх дата төвийн хүчин чадалтай холбоотой 10 санамж бичиг байгуулсан тухай "Euronews" мэдээлжээ.
Энэ бол Монголын хувьд зүгээр нэг технологийн салбарын мэдээ биш. Хэрэв зөв хэрэгжүүлж чадвал энэ нь Монголын эдийн засагт уул уурхайгаас гадна өндөр технологид түшиглэсэн шинэ орлогын эх үүсвэр бий болгох оролдлого байж болох юм.
Яагаад Монгол гэж?
Дата төв байгуулахад сервер, сүлжээ, газар нутгаас гадна хамгийн чухал хоёр зүйл хэрэгтэй. Энэ нь эрчим хүч болон хөргөлт. Хиймэл оюун ухааны асар том загваруудыг сургах, ажиллуулах дата төвүүд хэдэн арван, бүр хэдэн зуун мегаваттын эрчим хүч шаардаж болно.
Үүний зэрэгцээ серверүүд ажиллах явцдаа асар их дулаан ялгаруулдаг. Тиймээс дата төвийн зардлын томоохон хэсэг нь хөргөлттэй холбоотой.
Монголын тал энд өөрийн нэгэн сонирхолтой давуу талыг гаргаж ирж байна.
Хүйтэн уур амьсгал. Монголын хувьд жилийн ихэнх хугацаанд хүйтэн байдаг нь дата төвүүдийн хөргөлтийн эрчим хүчний хэрэгцээг бууруулах боломжтой.
Монгол Улсын Шадар сайд Т.Доржханд "Euronews"-т өгсөн ярилцлагадаа Монголын дата төвүүдийн цахилгааны үнэ кВт.ц тутамд 4 центээс доогуур байж болох бөгөөд АНУ-д энэ үзүүлэлт 14-16 цент орчим байдаг гэж хэлсэн байна. Мөн цахилгаан сүлжээнд холболтыг 24 сарын дотор хийх боломжтой гэж тайлбарлажээ.
Өөрөөр хэлбэл Монголын санал: Хүйтэн уур амьсгал + эрчим хүчний боломж + өргөн газар нутаг + харьцангуй бага зардал.
Гэхдээ Монголын санал зөвхөн “хямд цахилгаан” биш
Энд илүү сонирхолтой нэг зүйл бий. Монгол Улс дата төвийн асуудлыг зөвхөн эдийн засгийн төслөөр харахгүй байна. Төрийн бодлогын гол ойлголтын нэг нь “Sovereign by Design” буюу монголоор ойролцоогоор “бие даасан байдлыг анхнаас нь төлөвлөсөн” гэсэн санаа.
Энэ загвар нь гурван үндсэн тулгууртай. Үүнд: эрчим хүчний бие даасан байдал, сүлжээ, харилцаа холбооны бие даасан байдал, хууль, эрх зүйн бие даасан байдал багтаж буй.
Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны мэдээллээр, энэ загварыг ашиглан ногоон дата төв, хиймэл оюуны тооцооллын дэд бүтэц хөгжүүлэх зорилт тавьжээ. Энэ нь нэг талаасаа Монголын хувьд маш сонирхолтой санаа.
Учир нь, дэлхийн улс орнууд хиймэл оюун ухааны эрин үед “өгөгдөл хаана хадгалагдах вэ?”, “хэн түүнийг хянах вэ?”, “улсын чухал мэдээлэл хаана байх вэ?” гэсэн асуудалтай цаг ямагт тулгарч байна.
Монголын санал бол “Өгөгдлөө Монголд хадгал. Монголын хууль үйлчилнэ. Монголын дэд бүтэц хамгаална” гэсэн санаа юм.
Дата төвөөс AI төв рүү
Энд бас нэг чухал өөрчлөлт бий. Монгол Улс зөвхөн уламжлалт сервер хадгалах дата төв байгуулах тухай ярьсангүй. Зорилго нь AI training, өндөр хүчин чадлын тооцоолол (HPC), өгөгдөл хадгалалт зэрэг илүү өндөр түвшний дэд бүтэц рүү шилжих явдал аж.
Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны мэдээлэлд Монгол Улс Зүүн Хойд Азийн AI сургалт, өндөр хүчин чадлын тооцоолол, өгөгдөл хадгалалтын төв болох зорилго тавьж буйг дурдсан байна. Энд маш том ялгаа бий.
Энгийн дата төв: Бид таны мэдээллийг хадгална. Харин AI дата төв: “Бид таны хиймэл оюун ухааны тооцооллыг ажиллуулна гэсэн үг. Хоёр дахь нь илүү өндөр нэмүү өртөгтэй.
863 МВт гэдэг тооны тухай?
Энд нэг зүйлийг тодруулж хэлэх хэрэгтэй. 863 МВт гэдэг нь өнөөдөр Монголд 863 МВт-ын дата төв баригдаад эхэлчихсэн гэсэн үг биш. Энэ бол COP17-ийн үеэр хөрөнгө оруулагчидтай байгуулсан 10 санамж бичигт холбогдох төлөвлөсөн дата төвийн хүчин чадал юм.
Өөрөөр хэлбэл, 863 МВт = боломжит төслийн цар хүрээ. Харин бодит хөрөнгө оруулалт, барилга угсралт, цахилгаан хангамж, сүлжээ, хэрэглэгчид, ашиглалтад орох хугацаа зэрэг нь дараагийн шатны асуудал. Тиймээс энэ тоог шууд “863 МВт-ын дата төв Монголд баригдана” гэж ойлгох нь өрөөсгөл юм.
Гэхдээ хөрөнгө оруулагчдын сонирхол ийм хэмжээний хүчин чадлын түвшинд хүрсэн нь өөрөө анхаарал татахуйц үзүүлэлт юм.
Монгол өөрөө дата төв барих уу?
Одоогийн бодлогын гол санаа нь төр өөрөө бүх дата төвийг барьж, ажиллуулах бус, харин төр → эрх зүйн орчин + газар + эрчим хүч + дэд бүтэц + хөрөнгө оруулалтын нөхцөл, хувийн хэвшил → хөрөнгө + технологи + дата төвийн бүтээн байгуулалт + үйл ажиллагаа гэсэн загвар руу чиглэж байна.
"Euronews"-ийн мэдээлснээр Монголын Засгийн газар дата төвүүдийг өөрөө барьж ажиллуулахаас илүүтэй дотоодын болон олон улсын хөрөнгө оруулагчдад шаардлагатай нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилготой байгаа аж.
Мөн шаардлага хангасан ногоон болон сэргээгдэх эрчим хүчний дэд бүтцийн төслүүдэд 2 тэрбум ам.доллар хүртэлх санхүүжилтийн боломж буйг мэдээлжээ.
Монголын төлөвлөгөө хэдий хугацаанд хэрэгжих вэ?
Монголын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны мэдээллээс харахад төлөвлөгөө нэлээд урт хугацаатай. 2026-2027 онд суурь орчин бүрдүүлэх. Хууль эрх зүй, эрчим хүч, сүлжээ, хөрөнгө оруулалтын орчин зэрэг. 2028-2030 он. 100-200 МВт-ын анхны жишиг дата төвийг хэрэгжүүлэх. Цаашид:
1 ГВт-аас дээш хүчин чадалтай, сэргээгдэх эрчим хүч давамгайлсан бүс нутгийн дижитал экосистем байгуулах зорилт тавьж байна. Хэрэв энэ төлөвлөгөө бодитоор хэрэгжвэл Монголын технологийн салбарын хэмжээ өнөөдрийнхөөс тэс өөр болох юм.
Яагаад Хятадтай холбоотой боломж их вэ?
Монгол Улс өөрийн газарзүйн байрлалыг бас давуу тал гэж үзэж байна. Хятадын зах зээл асар том бөгөөд хиймэл оюун ухаан, үүлэн тооцоолол, дата төвийн эрэлт нь улам нэмэгдэж буй.
Монголын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд Ч.Номин "Euronews"-т "Монгол Улс Хятад зэрэг том зах зээлд үйлчилгээ үзүүлэхийн зэрэгцээ өгөгдлөө Хятадын нутаг дэвсгэрээс гадуур хадгалахыг хүсэж буй байгууллагуудад сонирхолтой байж болно" гэж тайлбарласан байна.
Энэ бол Монголын хувьд маш сонирхолтой геополитик болон технологийн боломж. Гэхдээ үүнтэй зэрэгцээд өгөгдлийн аюулгүй байдал, кибер аюулгүй байдал, олон улсын дата урсгалын зохицуулалт маш өндөр түвшинд байх шаардлагатай.
Гэхдээ хамгийн том асуудал нь эрчим хүч
Монголын хамгийн том сорилт энд гарч ирнэ. Дата төвийн тухай ярихдаа “Монголд газар их, хүйтэн учраас дата төв барья” гэж хэлэх амархан. Гэхдээ дата төвд 24 цагийн турш тасралтгүй, тогтвортой, найдвартай цахилгаан хэрэгтэй.
Монгол Улсын эрчим хүчний систем өөрөө одоо хүчин чадал, найдвартай байдал, өвлийн оргил ачааллын сорилттой хэвээр. Жишээлбэл, Эрчим хүчний яамны мэдээллээр, ДЦС-3 нь 198 МВт-ын суурилагдсан хүчин чадалтай бөгөөд 2025 онд 879.9 сая кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэсэн байна.
Тэгэхээр 100-200 МВт-ын нэг дата төв гэдэг нь Монголын эрчим хүчний системийн хувьд жижиг хэрэглэгч биш. Харин хэд хэдэн том дата төв нийлээд хэдэн зуун мегаватт, цаашлаад 1 ГВт-аас дээш хүчин чадал шаардах үед эрчим хүчний салбар өөрөө асар том шинэ хөрөнгө оруулалт шаардана. Тиймээс Дата төвийн төсөл бол үнэндээ эрчим хүчний төсөл мөн.
“Ногоон дата төв” гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?
Монголын хувьд энэ нэр томъёо маш чухал. Хэрэв бид дата төвүүдээ нүүрсээр үйлдвэрлэсэн цахилгаанаар ажиллуулаад, зөвхөн “Монголын хүйтэн уур амьсгал байгальд ээлтэй” гэж хэлбэл хангалтгүй.
Жинхэнэ ногоон дата төв байгуулахын тулд сэргээгдэх эрчим хүч, эрчим хүчний үр ашиг, бага ус хэрэглэдэг хөргөлтийн технологи, дулааны дахин ашиглалт, нүүрстөрөгчийн ялгаруулалтын хяналт,
цахилгаан сүлжээний тогтвортой байдал зэрэг асуудлыг цогцоор нь шийдэх шаардлагатай. Тиймээс Монголын сэргээгдэх эрчим хүчний нөөц энэ төслийн амжилтад дата төвөөс дутахгүй чухал.
Харин нэг парадокс бий
Монгол Улс яг энэ дата төвийн санаачилгаа Цөлжилттэй тэмцэх COP17-ийн үеэр танилцуулсан. Энд нэг сонирхолтой зөрчил харагдаж буй юм. Нэг талд AI → дата төв → их хэмжээний цахилгаан → их хэмжээний тооцоолол. Нөгөө талд цөлжилт → усны хомсдол → газрын доройтол → уур амьсгалын өөрчлөлт. Тиймээс Монголын дата төвийн ирээдүй зөвхөн “хямд эрчим хүч” дээр тогтох ёсгүй.
Ус, эрчим хүч, байгаль орчны нөлөөлөл бүгдийг тооцсон шинэ үеийн дата төв хэрэгтэй. Энэ утгаараа Монголын “Green AI Data Centre” санаачилга нь зөвхөн маркетингийн нэр биш, бодит технологийн шаардлага болох ёстой.
Монголд юу үлдэх вэ?
Энэ бол хамгийн чухал асуулт. Гадаадын компаниуд хөрөнгө оруулж, гадаадын технологи авчирч, дата төв бариад, эрчим хүч хэрэглээд, ашиг олоод явбал Монголд яг ямар үнэ цэн үлдэх вэ? Хариулт нь зөвхөн ажлын байр байж болохгүй. Монголд:
1. Технологи. AI, cloud, HPC, cybersecurity-ийн мэдлэг бий болох.
2. Хүний нөөц. Монгол инженерүүд өндөр хүчин чадлын дата төв дээр ажиллах.
3. Дотоодын компаниуд. Дата төвийн дагалдах үйлчилгээ, програм хангамж, кибер аюулгүй байдал, сүлжээ, засвар үйлчилгээ хөгжих.
4. Шинэ экспорт. Монголын нутаг дэвсгэр дээр үйлдвэрлэгдсэн дижитал үйлчилгээ гадаад зах зээлд гарах.
5. Татварын орлого. Урт хугацаанд тогтвортой орлого бий болох.
Ингэж чадвал дата төв нь зүгээр нэг “сервер байрлуулдаг агуулах” биш, Монголын шинэ технологийн эдийн засгийн суурь болно.
Монгол үнэхээр Азийн дата төвийн төв болж чадах уу?
Боломж бий. Гэхдээ хараахан баталгаатай биш. Одоогийн байдлаар Монголын давуу тал тодорхой байна. Хүйтэн уур амьсгал, эрчим хүчний нөөц, өргөн газар нутаг, эргээгдэх эрчим хүчний боломж, хууль эрх зүйн шинэ орчин, Хятад, Оросын дунд орших газарзүйн байрлал, Өгөгдлийн тусгаар тогтнолын санал.
Гэхдээ сул тал бас бий. Үүнд: цахилгаан хангамжийн найдвартай байдал, олон улсын интернетийн холболтын чанар, кибер аюулгүй байдал, усны хэрэглээ, асар их хөрөнгө оруулалтын хэрэгцээ, өндөр түвшний инженер, технологийн хүний нөөц, дата болон хөрөнгө оруулалтын эрх зүйн орчны тогтвортой байдал багтана. Эдгээрийг шийдэж чадвал Монголын санал сонирхол татахуйц болох юм.
Эх сурвалж: EURONEWS, UNCCD, UNDP
